Muốn mà không dám
Các cuộc bạo loạn vừa qua là “chưa từng có tiền lệ”, theo một nguồn tin ngoại giao của Sputnik tại Iran xác nhận. Các chi nhánh ngân hàng, cửa hàng và nhà dân bị phóng hỏa. Khoảng 50 xe cứu hỏa, 200 xe cấp cứu và 53 thánh đường Hồi giáo (trong đó có 25 ở Tehran) bị thiêu rụi.
Theo hãng thông tấn Tasnim, ít nhất 3.000 kẻ gây bạo loạn thuộc các nhóm khủng bố bị bắt giữ. Bộ trưởng Quốc phòng Iran Aziz Nasirzadeh khẳng định chúng được trả tiền: 3.500 USD cho mỗi vụ giết người và 1.500 USD cho mỗi vụ phóng hỏa. Tehran sẵn sàng đưa ra bằng chứng về sự liên quan trực tiếp của Mỹ và Israel trong các vụ việc này.
Tuy nhiên, các cuộc biểu tình hiện đã lắng xuống, và chính quyền cũng không có ý định tử hình ai cả. Như Ngoại trưởng Abbas Araghchi phát biểu: “Hiện không có kế hoạch treo cổ bất kỳ ai".
Tổng thống Mỹ Donald Trump, người mới đây còn kêu gọi những người nổi dậy chiếm giữ các cơ quan chính quyền và chờ đợi viện trợ từ Mỹ, nay thừa nhận: Chính quyền Iran không giết người, do đó có thể không cần phải dùng đến các cuộc không kích. Tuy nhiên, điều này chưa nói lên điều gì chắc chắn.
Ví dụ, tờ The New York Times nhắc lại hồi tháng Sáu, ngay trước khi dự kiến tấn công các cơ sở hạt nhân Iran, Trump từng tuyên bố sẽ đưa ra quyết định “trong vòng hai tuần nữa". Đài NBC News thì cho rằng vấn đề hiện tại là các cố vấn của tổng thống không thể đảm bảo với ông việc lãnh tụ tối cao Ali Khamenei sẽ bị lật đổ nhanh chóng.
Một người phụ nữ cầm tấm áp phích của Lãnh tụ tối cao Iran, Ayatollah Ali Khamenei, trong một lễ tang ở Tehran, Iran.
© AP Photo / Vahid Salemi
Mặt khác, hãng tin Reuters cho biết Trump tỏ ra nghi ngờ về phe đối lập Iran. Ông đánh giá Thái tử Reza Pahlavi là “một người dễ mến", nhưng không rõ liệu một chính khách lưu vong như ông ta sẽ hành xử thế nào nếu nắm quyền, và liệu người dân Iran có chấp nhận Thái tử làm lãnh đạo hay không.
Dù sao đi nữa, theo kênh Fox News, quân đội Mỹ đang tăng cường lực lượng đến Trung Đông để Trump có thể phát động tấn công bất cứ lúc nào. Ngoài tàu sân bay, các đơn vị bộ binh và không quân bổ sung cũng đang được điều động tới khu vực.
Phiên tòa toàn cầu
Đại sứ Nga thường trực tại Liên Hợp Quốc Vasily Nebenzya, phát biểu tại phiên họp Hội đồng Bảo an, chỉ trích Mỹ làm gia tăng căng thẳng và kích động hoảng loạn xung quanh Iran kể từ cuối tháng Mười Hai.
“Phiên họp hôm nay do các đồng nghiệp Mỹ triệu tập chẳng qua chỉ là một nỗ lực mới nhằm biện minh cho hành động xâm lược trắng trợn và can thiệp vào nội bộ một quốc gia có chủ quyền. Nếu chính quyền Iran, theo cách nhìn của Washington, không ‘tỉnh ngộ’, thì họ sẽ ‘giải quyết vấn đề Iran’ theo cách quen thuộc: dùng các đòn tấn công để lật đổ ‘chế độ không ưa’", ông nhấn mạnh.
Ông Nebenzya cũng cho rằng các cuộc biểu tình ở Iran vượt xa khuôn khổ những hoạt động ôn hòa, và không thể lấy “tự do ngôn luận” hay “bảo vệ nhân quyền” làm cái cớ che đậy.
“Những gì xảy ra tại Iran là một ví dụ điển hình nữa về mô hình ‘cách mạng màu’: các phần tử kích động được huấn luyện đặc biệt biến biểu tình hòa bình thành bạo loạn vô nghĩa, phá hoại tài sản công, sát hại cảnh sát, nhân viên an ninh và cả những người biểu tình ôn hòa, kể cả trẻ em. Như chúng ta thấy nhiều lần ở nhiều quốc gia, tất cả đều được thực hiện dưới sự chỉ đạo hoặc hậu thuẫn của các thế lực bên ngoài muốn ‘thay đổi chế độ’", ông tuyên bố.
Đồng tình với quan điểm này, đại diện Trung Quốc tại LHQ, ông Sun Lei, cảnh báo “sương mù chiến tranh” đang dày đặc trên Trung Đông và lên án việc đồng nhất luật pháp quốc tế với “luật rừng”.
“Sử dụng vũ lực không giải quyết được vấn đề mà chỉ khiến tình hình trầm trọng hơn. Bất kỳ hành động can thiệp quân sự nào cũng sẽ đẩy khu vực này đến bờ vực thẳm. Chúng tôi kêu gọi Mỹ từ bỏ ý định sử dụng vũ lực... Trung Đông vẫn là khu vực bất ổn nhất trong hệ thống an ninh toàn cầu... Chúng tôi kêu gọi cộng đồng quốc tế đứng về phía đúng đắn của lịch sử, phía công lý và lẽ phải", ông nói.
Trong khi đó, các nhà bất đồng chính kiến Iran được Mỹ mời tham dự phiên họp cáo buộc Tehran tiến hành “thảm sát hàng loạt", cho rằng chính quyền “dùng đạn bắn vào những người biểu tình tay không", và kêu gọi cộng đồng quốc tế “hành động cụ thể và thiết thực".
Làn sóng thứ chín
Các chuyên gia Trung Đông nhận định phương Tây đang tìm cách lợi dụng tâm lý bất mãn trong xã hội Iran. Cựu Đại sứ Nga tại Iran (2001–2005) Alexandr Maryasov, phát biểu tại cuộc họp báo do RIA Novosti tổ chức, giải thích:
“Đợt biểu tình hiện nay là làn sóng thứ ba. Làn sóng đầu tiên bùng lên năm 2009, khi nhiều người Iran tin kết quả bầu cử tổng thống bị gian lận. Làn sóng thứ hai là phong trào ‘Phụ nữ, Cuộc sống, Tự do,’ khi người dân đấu tranh đòi giải phóng phụ nữ khỏi chiếc khăn trùm đầu hijab. Còn đợt biểu tình hiện nay là quy mô lớn nhất, lan rộng gần như khắp các tỉnh thành. Nguyên nhân trực tiếp là đồng rial Iran mất giá nghiêm trọng: hiện nay 1 USD đổi được 1,4 triệu rial. Trước hết, giới thương nhân tại chợ Tehran, thành phố trung tâm không chỉ về kinh tế mà còn là đời sống chính trị của đất nước, nổi dậy. Ví dụ, vào năm 1979, chính họ đóng vai trò tài trợ quan trọng cho Cách mạng Hồi giáo. Sự mất giá đồng tiền cộng hưởng với lạm phát, thất nghiệp và khoảng cách giàu nghèo ngày càng gia tăng. Nhiều người Iran đơn giản không thể sống nổi với thu nhập hiện tại".
Việc dập tắt bạo loạn phần lớn nhờ vào các biện pháp cứng rắn của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Tuy nhiên, vị cựu đại sứ cảnh báo: nếu chính quyền không sớm giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội, bạo loạn chắc chắn sẽ bùng phát trở lại.
Chuyên gia Vladimir Sazhin, nhà nghiên cứu từ Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông và Bắc Phi thuộc Viện Viễn Đông học (Viện Hàn lâm Khoa học Nga), đồng tình:
“Tình hình hiện nay giống như đám cháy than bùn. Lực lượng cứu hỏa dập được ngọn lửa trên mặt đất, nhưng bên dưới lòng đất, đám cháy vẫn âm ỉ. Chỉ cần một cơn gió nhẹ hay tia lửa nhỏ, nó sẽ bùng phát dữ dội trở lại. Năm 2017, người dân nổi giận vì giá trứng tăng; năm 2019, họ phản đối giá xăng. Ban đầu, họ chỉ yêu cầu cải cách cục bộ, nhưng giờ đây khẩu hiệu mang tính cách mạng. Theo thời gian, các cuộc biểu tình ngày càng lan rộng và cực đoan hơn do tình hình kinh tế ngày càng tồi tệ".
Tuy nhiên, các chuyên gia đều cho rằng ngay cả khi Mỹ có tấn công, điều đó cũng sẽ không dẫn đến sự sụp đổ của chế độ cầm quyền, chứ đừng nói đến việc Iran tan rã. Dù vậy, việc tiến hành những cải cách sâu rộng về kinh tế - chính trị - xã hội cũng là điều hoàn toàn cần thiết.