Đây không chỉ là nghi lễ tiễn Táo quân về trời chầu Ngọc Hoàng, mà còn là dịp để mỗi gia đình nhìn lại một năm đã qua, chuẩn bị tâm thế thanh sạch, trang nghiêm để bước vào năm mới.
Thời điểm cúng ông Công ông Táo
Theo quan niệm dân gian, ông Công ông Táo là các vị thần cai quản bếp núc, nhà cửa, chứng giám mọi sinh hoạt của gia đình trong suốt một năm.
Đến ngày 23 tháng Chạp, các ngài sẽ rời hạ giới để báo cáo những việc tốt – xấu của gia chủ với Ngọc Hoàng. Vì vậy, nghi lễ này mang ý nghĩa tri ân, tiễn đưa và tự soi xét lại nếp sống của mỗi gia đình.
Trong bối cảnh đời sống hiện đại, bên cạnh những tập tục cổ truyền, các nhà nghiên cứu văn hóa cũng nhấn mạnh việc thực hành nghi lễ cần giữ được cốt lõi tinh thần truyền thống, đồng thời tránh mê tín, lãng phí và những hành vi gây tác động xấu đến môi trường.
Theo nhà nghiên cứu văn hóa, chuyên gia phong thủy Phạm Đình Hải (Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam), lễ cúng ông Công ông Táo năm 2026 có thể tiến hành trong khoảng từ ngày 18 đến 23 tháng Chạp (tức từ 5/2 đến 10/2/2026 dương lịch).
Tuy nhiên, nếu không có lý do bất khả kháng, gia chủ nên tránh cúng vào ngày 18 và ngày 22 tháng Chạp. Ngày 18 được xem là ngày Âm thác (âm khí khuyết thiếu), còn ngày 22 là ngày Dương thác (dương khí khuyết thiếu).
“Những ngày âm dương không hài hòa thì mọi việc nên kỵ”, ông Phạm Đình Hải cho biết.
Với các ngày còn lại, chuyên gia gợi ý một số khung giờ phù hợp để tiến hành lễ cúng:
Ngày 19: từ 11h đến 15h
Ngày 20: từ 17h đến 19h
Ngày 21: từ 9h đến 11h hoặc 15h đến 17h
Ngày 23: từ 5h đến 7h, 11h đến 15h và 17h đến 19h
Trong khi đó, TS. Đinh Đức Tiến, giảng viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) chia sẻ trên Vietnamnet, cho rằng lễ cúng ông Công ông Táo nên được thực hiện vào buổi sáng và kết thúc trước chính Ngọ (12h trưa) ngày 23 tháng Chạp.
Theo TS. Tiến, buổi sáng là thời điểm khởi đầu của ngày mới, mang ý nghĩa tinh khiết, trong lành cả về không gian lẫn con người. Cúng vào buổi sáng cũng hàm ý để Táo quân lên đường vào buổi chiều, kịp giờ chầu với Ngọc Hoàng.
Chuẩn bị mâm lễ cúng ông Công ông Táo
TS. Đinh Đức Tiến cho biết, mâm lễ cúng ông Công ông Táo theo phong tục truyền thống của người Việt thường gồm hương, hoa, trái cây, trầu cau, nước lã và tiền vàng.
Ngoài ra, mâm lễ còn có ba bộ mũ, áo, hia dành cho hai Táo ông và một Táo bà. Mũ của Táo ông có cánh chuồn, trong khi mũ của Táo bà không có cánh. Màu sắc của các bộ mũ, áo, hia này thay đổi theo từng năm, tùy thuộc vào ngũ hành.
Một lễ vật không thể thiếu là cá chép sống, tượng trưng cho phương tiện để Táo quân cưỡi về trời. Sau khi hoàn tất nghi lễ, gia chủ sẽ phóng sinh cá chép ra sông, hồ. Trong trường hợp không có điều kiện, cá chép giấy có thể được sử dụng để thay thế.
Bên cạnh đó, tùy điều kiện kinh tế và phong tục từng vùng miền, gia đình có thể chuẩn bị mâm cơm chay hoặc mặn. Mâm cúng mặn thường gồm các món quen thuộc như gà luộc, giò chả, xôi, nem rán, canh măng hoặc canh xương. Sự khác biệt về món ăn giữa các địa phương không làm thay đổi ý nghĩa của nghi lễ, miễn là thể hiện được sự thành tâm.
Văn khấn ông Công ông Táo
Bài văn khấn ông Công ông Táo thường được sử dụng theo Văn khấn cổ truyền Việt Nam. Khi đọc văn khấn, gia chủ cần xưng rõ họ tên, địa chỉ, ngày giờ làm lễ và trình bày rõ lý do cúng là tiễn Táo quân về trời chầu Ngọc Hoàng.
Bài văn khấn ông Công ông Táo theo sách Văn khấn cổ truyền Việt Nam - Nhà xuất bản Văn hóa thông tin.
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương
Con kính lạy Ngài Đông Trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân
Tín chủ (chúng) con là: ……………
Ngụ tại: …………
Hôm nay, ngày 23 tháng Chạp tín chủ chúng con thành tâm sắm sửa hương hoa phẩm luật, xiêm hài áo mũ, kính dâng tôn thần. Thắp nén tâm hương, tín chủ con thành tâm kính bái.
Chúng con kính mời ngài Đông Trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân hiển linh trước án hưởng thụ lễ vật.
Cúi xin Tôn thần gia ân xá tội cho mọi lỗi lầm trong năm qua gia chủ chúng con sai phạm. Xin Tôn thần ban phước lộc, phù hộ toàn gia chúng con, trai gái, già trẻ sức khoẻ dồi dào, an khang thịnh vượng, vạn sự tốt lành. Chúng con lễ bạc tâm thành, kính lễ cầu xin, mong Tôn thần phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Những lưu ý khi hành lễ
Theo chuyên gia Phạm Đình Hải, trong ngày làm lễ cúng ông Công ông Táo, gia chủ nên ăn mặc chỉnh tề, gọn gàng, giữ không khí trang nghiêm. Văn khấn cần đọc rõ ràng, mạch lạc, thỉnh mời đúng và đủ các vị thần liên quan như Đông trù Tư mệnh Táo phủ thần quân, Thổ công và các gia thần.
Trong lúc khấn, gia chủ có thể tự nhìn lại những việc đã làm trong năm, ghi nhận những điều tốt và thành thật nhận lỗi nếu có sai sót, đồng thời nhắc nhở các thành viên trong gia đình rút kinh nghiệm. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, đây là một ý nghĩa quan trọng của nghi lễ, giúp mỗi gia đình hướng đến nếp sống tốt đẹp hơn.
Sau khi cúng xong, việc hóa vàng cần được thực hiện từ tốn, từng phần một, tránh đốt ồ ạt gây khói bụi. Tro hóa mã nên để nguội, thu gom và xử lý đúng nơi quy định, không đổ xuống ao hồ, sông suối.
Những điều kiêng kỵ cần tránh
Theo quan niệm dân gian, gia đình không nên cúng ông Công ông Táo quá sớm (trước ngày 20 tháng Chạp) hoặc quá muộn (sau giờ Ngọ ngày 23). Cúng quá sớm được cho là khiến Táo quân chưa đến thời điểm chầu trời, còn cúng muộn thì không còn đúng nghi lễ truyền thống.
Một điều cần tuyệt đối tránh là đốt tiền âm phủ khi cúng Táo quân. Táo quân là các vị thần, không phải vong linh người đã khuất, nên việc đốt tiền âm phủ là không phù hợp về mặt ý nghĩa và gây lãng phí.
Khi khấn, gia chủ cũng không nên cầu xin tài lộc, phú quý. Theo quan niệm truyền thống, nhiệm vụ của Táo quân là trình báo việc đã diễn ra trong năm, không phải ban phát tài lộc.
Trang phục khi cúng cần lịch sự, kín đáo; tránh mặc đồ thiếu trang nghiêm. Đặc biệt, khi phóng sinh cá chép, gia đình cần thả cá nhẹ nhàng ở nơi nước sạch, không ném cá từ trên cao xuống để tránh làm cá bị thương hoặc chết, làm mất đi ý nghĩa nhân văn của nghi thức.
Thực hiện đúng cách, lễ cúng ông Công ông Táo không chỉ là một nghi lễ tâm linh quan trọng mà còn là dịp để mỗi gia đình gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống, hướng đến lối sống văn minh, tiết chế và nhân ái trong đời sống hiện đại.