Đường sắt Việt Nam trước vận hội mới
Với quy mô thị trường ước tính hơn 2,3 triệu tỷ đồng đến năm 2050, công nghiệp đường sắt đang được ví như “mỏ vàng” mới của Việt Nam.
Theo Đề án Phát triển công nghiệp đường sắt do Bộ Công Thương chủ trì xây dựng, Việt Nam đặt mục tiêu hình thành ngành đường sắt hiện đại, đủ năng lực tự chủ thiết kế, chế tạo, bảo trì các tuyến đô thị và liên vùng tốc độ dưới 200 km/h, tiến tới làm chủ công nghệ đường sắt tốc độ cao.
Lộ trình được chia làm ba giai đoạn. Đến năm 2030, doanh nghiệp trong nước dự kiến đạt tỷ lệ nội địa hóa khoảng 50% với toa xe và 40% với hệ thống thông tin tín hiệu. Năm 2035, Việt Nam hướng tới tự chủ phần lớn công tác bảo trì, sửa chữa phương tiện và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị đường sắt tốc độ cao. Tầm nhìn 2050 là làm chủ hoàn toàn bảo trì, sửa chữa, công nghệ sản xuất ray, ghi cho tàu tốc độ cao và từng bước hướng tới xuất khẩu.
Cục Công nghiệp - Bộ Công Thương ước tính tổng giá trị thị trường công nghiệp đường sắt từ nay đến năm 2050 có thể vượt 2,3 triệu tỷ đồng. Đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp cơ khí Việt Nam cho rằng chỉ cần giành khoảng một phần ba thị phần trong 20-25 năm tới cũng đủ tạo cú hích mạnh cho ngành cơ khí chế tạo và luyện kim trong nước.
Trước mắt, Bộ Công Thương đề xuất lựa chọn 8 dự án, gồm 6 tuyến đường sắt đô thị và 2 tuyến quốc gia liên vùng, làm mô hình triển khai. Các liên danh được phép hợp tác với đối tác nước ngoài có năng lực, nhưng phải kèm điều kiện chuyển giao công nghệ về tích hợp hệ thống, thiết kế, chế tạo. Ngân hàng Phát triển Việt Nam được đề xuất tham gia thẩm định và cho vay tín dụng đầu tư nhà nước đối với các dự án thiết bị đường sắt.
Tổ hợp công nghiệp đường sắt quốc gia do Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) đề xuất được xem là “đầu kéo” của chiến lược này. Tổ hợp dự kiến đặt tại huyện Ứng Hòa (Hà Nội), quy mô khoảng 250 ha, tổng vốn sơ bộ hơn 17.500 tỷ đồng. VNR đang nỗ lực khởi công vào cuối năm nay để đón nhu cầu từ tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và tuyến tốc độ cao Bắc - Nam.
Thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là vốn hay công nghệ, mà là nhân lực, đặc biệt trong lĩnh vực thông tin tín hiệu và vận hành. Báo Tiền phong dẫn lời ông Nguyễn Quốc Vượng, Phó Tổng Giám đốc VNR, cho biết lực lượng vận hành hệ thống thông tin tín hiệu trên toàn quốc hiện chỉ khoảng 1.700 người, trong khi riêng tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đã cần khoảng 4.600 người. Đội ngũ am hiểu công nghệ hiện đại còn rất thiếu.
VNR đã xây dựng kế hoạch đào tạo dài hạn đến năm 2035 và sau 2045, hợp tác với Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản và đẩy mạnh đào tạo chuyển đổi. Nếu đào tạo mới hoàn toàn cần 6-8 năm, thì với đội ngũ đã có kinh nghiệm thực tế, thời gian có thể rút xuống còn 2-3 năm để sẵn sàng đưa vào khai thác, vận hành.
Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam dài hơn 1.540 km, nối ga Ngọc Hồi (Hà Nội) với ga Thủ Thiêm (TPHCM), đi qua 20 tỉnh, thành phố, tổng vốn sơ bộ khoảng 67,3 tỷ USD, dự kiến khởi công cuối năm nay và cơ bản hoàn thành vào 2035.
Tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng dài hơn 390 km, khổ tiêu chuẩn 1.435 mm, tốc độ thiết kế tối đa 160 km/h. Dự án thành phần 1 đã khởi công ngày 19/12/2025; tuyến chính dự kiến khởi công trong tháng 6 tới, phấn đấu hoàn thành toàn tuyến vào năm 2030.