Dựng “hàng rào bảo hộ”, Mỹ sẽ “đính kèm” một số điều kiện về chính trị

Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) vừa ban hành kết luận sơ bộ liên quan đến vụ điều tra chống bán phá giá đối với sản phẩm thép cốt bê tông nhập khẩu từ Việt Nam. Theo đó, DOC đã lựa chọn một doanh nghiệp Việt Nam làm bị đơn bắt buộc trong quá trình điều tra, trong danh sách này có Hòa Phát Hải Dương, Hòa Phát Dung Quất, Hòa Phát Hưng Yên…

Theo kết luận sơ bộ được công bố, mức thuế chống bán phá giá tạm thời do DOC xác định là: 121,97% đối với doanh nghiệp bị đơn bắt buộc cùng các công ty liên kết; và 130,77% đối với các doanh nghiệp còn lại của Việt Nam.

Về các vấn đề liên quan tới mức thuế trên nhà nghiên cứu chính sách, chuyên gia trong lĩnh vực kinh tế - thương mại và xuất nhập khẩu của Việt Nam, ông Nguyễn Hồng Long đã có một số chia sẻ đánh giá và bình luận với nhà báo của Sputnik.

Một vài con số sau đây cho chúng ta thấy các doanh nghiệp thép xây dựng của Mỹ đang bị cạnh tranh trên sân nhà như thế nào: năm 2023, Việt Nam xuất sang Mỹ 27.700 tấn, thu về 16,8 triệu USD. Năm 2024, con số này là 56.400 tấn và gần 30 triệu USD. Đây là nguyên cớ khiến các doanh nghiệp thép của Mỹ “đâm đơn” kiện các doanh nghiệp thép Việt Nam.

Việc Bộ Thương mại Mỹ (DOC) mở cuộc điều tra đối với Tập đoàn thép Hòa Phát (HPG) của Việt Nam và một số công ty sản xuất thép của Việt Nam đã được Bộ Công thương Việt Nam cảnh báo từ nửa đầu năm 2025. Phía Việt Nam đã chuẩn bị đầy đủ hồ sơ để là việc với phía Mỹ.

Vụ việc này tuy không xuất phát từ yếu tố chính trị mà xuất phát từ việc Mỹ vẫn coi nền kinh tế Việt Nam là “kinh tế phi thị trường” (NME); nghĩa là có sự can thiệp, trợ giúp từ Nhà nước Việt Nam. Đây là điều vô lý vì HPG cũng như nhiều tập đoàn công nghiệp thép khác đều là các công ty cổ phần đa thành viên, chủ yếu huy động vốn qua thị trường chứng khoán với tỷ lệ cao từ 65% đến 75%.

Tuy nhiên phía Mỹ không tin vào các số liệu thống kê chi tiết về giá quặng và nguyên liệu đầu vào, giá năng lượng tiêu thụ giá tiêu hao vật tư, giá nhân công lạo động cũng như các khoản thuế, phí… do Việt Nam cung cấp. Viện cớ cần có đối chứng, phía Mỹ đã lấy số liệu của một số công ty thép của Indonesia có liên doanh với HPG rồi áp các số liệu đó vào HPG theo kiểu “râu ông nọ cắm cằm bà kia” và đi đến kết luận rằng Việt Nam đang bán phá giá thép xây dựng thành phẩm trên thị trường Mỹ.

Đây là điều cực kỳ bất thường!

Một điểm dễ nhận thấy về chính trị là thái độ “nhất bên trọng, nhất bên khinh” của Mỹ. Cùng là doanh nghiệp sản xuất thép tại Việt Nam nhưng Công ty Fomosa Hưng Nghiệp có nhà máy ở Kỳ Anh, Hà Tĩnh lại chỉ chịu thuế suất thấp dưới 20% khi xuất khẩu sang Mỹ. Đơn giản là vì Công ty Fomosa Hưng Nghiệp thuộc vùng lãnh thổ Đài Loan, một đồng minh quan trọng của Mỹ.

Như những lần trước, phía Mỹ chưa áp thuế ngay mà cho Việt Nam thời hạn 90 ngày (đến tháng 7/2026) để đàm phán. Vì vậy, việc Mỹ tuyên bố áp mức thuế cao như vậy không hẳn chỉ là để dựng “hàng rào bảo hộ” rất cực đoan đối với các doanh nghiệp ngành thép trong nước Mỹ mà sâu xa hơn còn là gây sức ép buộc Việt Nam phải đàm phán lại theo các điều kiện kinh doanh các mặt hàng thép trên thị trường Mỹ sao cho có lợi cho Mỹ. Tất nhiên là trong quá trình đàm phán đó, phía Mỹ sẽ “đính kèm” một số điều kiện về chính trị. Điều này đã từng diễn ra nhiều lần, không chỉ đối với thép xây dựng mà còn đối với thép cán nóng, nhôm cán, đồ gỗ nội thất, thủy hải sản, trái cây và nhiều mặt hàng khác mà Việt Nam đang xuất khẩu sang Mỹ.

Trên thực tế thì như vậy, tuy nhiên, ảnh hưởng trên thực tế lại không quá lớn như nhiều người vẫn nghĩ. Mặc dù vậy, các thông tin được khuếch đại nhưng không đầy đủ một cách có chủ đích vẫn có thể gây những biến động ngắn hạn trên thị trường chứng khoán trong nước.

Chỉ tính riêng cho Hòa Phát Group (HPG) thì con số tổn thất là nhỏ bởi thị trường nội địa Việt Nam với nhiều công trình xây dựng lớn và rất lớn ở cấp quốc gia đang và sẽ triển khai mới là thị trường chính của HPG. Thép xuất khẩu chỉ chiếm khoảng 30% tổng doanh thu của tập đoàn này. Trong số tổng doanh thu từ xuất khẩu đó thì doanh thu từ thị trường Mỹ chỉ chiếm phần khiêm tốn từ 5% đến 10%, nghĩa là không quá 3% tổng khối lượng sản xuất. Hơn nữa, riêng mặt hàng thép xây dựng của HPG mà Mỹ đang đe dọa sẽ áp thuế chiếm không quá 1% tổng doanh thu của HPG.

Từ các “con số biết nói” trên đây cho thấy, đòn áp thuế này của Mỹ có thể gây thiệt hại cho HPG khoảng 750 tỷ đồng. Tuy nhiên, so với tổng doanh thu năm 2025 của HPG vào khoảng 158.000 tỷ đồng thì 750 tỷ đồng đó chỉ là “tiền lẻ” (0,47%). Nói ví von thì đó chỉ là một vụ “nhà giàu dẫm phải gai mồng tơi” mà thôi.

Nhưng cũng cần phải nhìn đến một số nhà sản xuất thép khác cũng đang nằm trong “tầm ngắm” siết chặt thuế quan của Mỹ như Nam Kim, ĐôngÁ, Hoa Sen… đều là những nhà sản xuất thép cán và tôn mạ. Các tập đoàn này trông cậy rất lớn vào doanh thu từ xuất khẩu, trong đó, sản lượng tiêu thụ ở thị trường Mỹ là rất lớn, từ 8% đến 21% tổng sản lượng hàng năm. Đó mới là những doanh nghiệp thép dễ bị tổn thương vì sự áp đặt vô lý về “kinh tế phi thị trường” đối với Việt Nam nói chung và “cây gậy bảo hộ” bằng thuế suất cao của Mỹ.

Trước hết, các doanh nhân Việt Nam cần từ bỏ thói quen “thấy bở thì cứ đào mãi”.Từ đó, hình thành nếp suy nghĩ và hành động tỉnh táo để “không bỏ tất cả trứng vào một giỏ”. Điều đó có nghĩa là phải mở rộng thị trường, đa dạng hóa thị trường tiêu thụ sản phẩm hơn nữa.

Cùng một mặt hàng thép xây dựng nhưng phía Australia, một trong các đối tác tiêu thụ của Việt Nam lại xác định biên độ phá giá của mặt hàng này là 0,2% và họ đã không áp thuế chống bán phá giá. Tương tự, phía EU cũng chỉ áp thuế nhập khẩu 12,5% đối với hầu hết các mặt hàng thép của Việt Nam. Riêng thép cán nóng là 0%. Ngoài ra, Ấn Độ và Trung Đông cũng là hai thị trường lớn tiêu thụ các mặt hàng thép của Việt Nam.

Mặt khác, cần chú ý sát sao đến các biến động địa chiến lược, địa chính trị cũng như chính sách của các quốc gia đối tác có ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp đến các thị trường để phát hiện sớm các biến động nhằm chuyển hướng và điều chỉnh kịp thời nhằm phân tán và hạn chế rủi ro.

Thứ hai, các doanh nghiệp có đặc điểm ngành nghề giống nhau hoặc gần giống nhau cần có sự liên kết với nhau chặt chẽ hơn cũng như mở rộng liên kết với các doanh nghiệp FDI cùng ngành nghề ở Việt Nam để phát huy sức mạnh kinh doanh để gia tăng lợi nhuận khi xuất hiện các điều kiện thuận lợi cũng như chia sẻ rủi ro khi gặp những tình huống bất lợi.

Thứ ba là lưu trữ và chuẩn bị hồ sơ chi tiết, cặn kẽ và minh bạch để đấu tranh bảo vệ quyền lợi một khi đối tác “trở quẻ”.

Thứ tư là không những phát triển công nghệ nhằm nâng cao phẩm cấp và chất lượng sản phẩm để có thể chiếm ưu thế không thể chối cãi trên thị trường của đối tác.

Thứ năm là Nhà nước cần tăng cường hỗ trợ để bảo vệ ngành sản xuất thép nội địa thông qua hàng rào thuế để hạn chế nhập khẩu thép từ nước ngoài, ưu tiên tiên thụ các sản phẩm nội địa theo phương châm “Người Việt Nam dùng hàng Việt Nam”.

Và điều cuối cùng tôi muốn nhấn mạnh là Việt Nam cần quản lý chặt chẽ thông tin kinh tế, nhanh chóng xác thực các thông tin nhằm tạo sự ổn định cho dòng vốn đầu tư và thị trường chứng khoán, tránh những hiệu ứng gây bất lợi do thiếu thông tin chuẩn xác.