Bộ Công an đề xuất mở rộng các tội phạt tiền thay tù

Theo đó, Bộ Công an đề xuất tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình và mở rộng áp dụng hình phạt tiền thay vì tù.

Cụ thể, cơ quan soạn thảo kiến nghị thu hẹp hình phạt tử hình đối với 10 tội danh hiện còn áp dụng, chỉ giữ lại với các tội “đặc biệt nghiêm trọng”, xâm phạm khách thể đặc biệt quan trọng và gây hậu quả nặng nề về kinh tế, xã hội, an ninh con người, nhằm phù hợp với xu hướng quốc tế và các cam kết của Việt Nam, trong đó có Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị.

Song song, dự thảo đề xuất mở rộng áp dụng hình phạt tiền đối với một số trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng và một số trường hợp rất nghiêm trọng trong các nhóm tội nhất định. Điều kiện áp dụng được đặt ra chặt chẽ: người phạm tội phải thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tích cực hợp tác trong tố tụng, đồng thời đã khắc phục toàn bộ hậu quả và bồi thường thiệt hại.

Cơ quan soạn thảo cho biết, dù phạt tiền đã được quy định là một trong các hình phạt chính, nhưng hiện chưa có tiêu chí rõ ràng để phân định khi nào áp dụng thay cho phạt tù, chủ yếu dừng ở mức “có thể”, dẫn tới áp dụng chưa thống nhất và chính sách vẫn thiên về trừng phạt. Dự thảo lần này hướng tới quy định cụ thể hơn, tạo cơ sở pháp lý minh bạch cho tòa án khi lựa chọn hình phạt.

Việc mở rộng phạt tiền được kỳ vọng nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản, giảm chi phí giam giữ và áp lực cho hệ thống trại giam. Đồng thời, chính sách này giúp người phạm tội, nhất là người vi phạm lần đầu, có điều kiện tiếp tục lao động, ổn định cuộc sống và tái hòa nhập, cũng như hạn chế gián đoạn hoạt động của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi, cần hoàn thiện cơ chế xác minh tài sản, thu nhập nhằm tránh tình trạng bản án khó thi hành do người phạm tội tẩu tán tài sản.

Thực tiễn xét xử cho thấy đã có những trường hợp chuyển từ phạt tù sang phạt tiền khi hậu quả được khắc phục. Trong vụ án Tập đoàn FLC, 14 bị cáo, trong đó có Chủ tịch HĐQT Trịnh Văn Quyết, ban đầu bị tuyên 2-3 năm tù về tội thao túng thị trường chứng khoán, nhưng tại phúc thẩm đã được chuyển sang phạt tiền từ 2 đến 4 tỷ đồng. Tòa nhận định hình phạt tiền “cũng đã đủ tác dụng răn đe, giáo dục”. Tương tự, trong vụ án trốn thuế tại Đắk Lắk, 5 bị cáo được áp dụng hình phạt tiền, mỗi người từ 175 đến 325 triệu đồng, thay cho án tù.

Dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự dự kiến được trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 3 và thông qua tại Kỳ họp thứ 4. Sau hơn 8 năm thi hành, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung các năm 2017, 2025) đã phát huy vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh, trật tự, song cũng bộc lộ nhiều hạn chế trước sự biến đổi nhanh của đời sống, đặc biệt là sự gia tăng của các loại tội phạm trong lĩnh vực công nghệ cao, tài chính, môi trường và không gian mạng.

Một số nội dung lớn được đề xuất gồm hoàn thiện quy định về loại trừ và miễn trách nhiệm hình sự; bổ sung cơ chế loại trừ trách nhiệm đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, đổi mới sáng tạo; cho phép tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi gây thiệt hại kinh tế nhưng có thể khắc phục và không có động cơ vụ lợi. Đồng thời, dự thảo bổ sung các quy định nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm như mở rộng xử lý hành vi chuẩn bị phạm tội nguy hiểm; bổ sung khái niệm tổ chức tội phạm; hoàn thiện quy định về tài sản số, tiền số; điều chỉnh các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và mở rộng điều kiện tha tù trước thời hạn.

Về hệ thống hình phạt, dự thảo định hướng giảm dần áp dụng tử hình, mở rộng các hình phạt không tước tự do như phạt tiền, cải tạo không giam giữ; đồng thời bổ sung hình phạt lao động công ích và cơ chế giám sát điện tử, tạo điều kiện cho người phạm tội cải tạo và tái hòa nhập xã hội. Bên cạnh đó, dự thảo cũng đề xuất bổ sung các tội danh mới liên quan đến công nghệ cao, dữ liệu cá nhân, tiền ảo, môi trường, tài chính và trí tuệ nhân tạo; mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại; đồng thời hoàn thiện kỹ thuật lập pháp, bảo đảm tính thống nhất và tránh chồng chéo giữa các quy định pháp luật.

Bộ Công an kiến nghị sửa đổi, bổ sung toàn diện Bộ luật Hình sự nhằm tháo gỡ các vướng mắc trong thực tiễn, thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng và nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới. Quan điểm xuyên suốt là kết hợp giữa trừng trị nghiêm minh với khoan hồng, nhân đạo; ưu tiên các biện pháp dân sự, kinh tế trước khi xử lý hình sự; bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội và phân hóa trách nhiệm hình sự hợp lý.