"Đây mới là lực lượng tạo ra nó". Bí ẩn về Đội quân Đất nung được hé lộ
© Sputnik / Sergey Guneev
/ Đăng ký
Trong hơn hai thiên niên kỷ, Đội quân Đất nung khổng lồ canh giữ lăng mộ Tần Thủy Hoàng – vị hoàng đế đầu tiên thống nhất Trung Quốc.
Đội quân Đất nung không chỉ tượng trưng cho sức mạnh của đế chế cổ đại mà còn phản ánh một học thuyết đã ảnh hưởng trực tiếp đến các sự kiện của thế kỷ 20. Lực lượng nào đã tạo ra những tác phẩm điêu khắc huyền thoại này? Những chi tiết – trong tài liệu của Sputnik.
Bảo vệ tư tưởng
Tần Thủy Hoàng là vị Hoàng đế đầu tiên thống nhất Trung Hoa vào năm 221 TCN, chấm dứt thời kỳ Chiến Quốc kéo dài hàng trăm năm và lập nên nhà Tần. Theo giả thuyết phổ biến và được chấp nhận rộng rãi nhất, tên gọi "China" trong tiếng Anh (cùng các biến thể như Cina trong tiếng Phạn cổ, Chīn trong tiếng Ba Tư) bắt nguồn từ nhà Tần (viết phiên âm là Qin, phát âm gần giống "Chin").
Triều đại của Tần Thủy Hoàng dựa trên nền tảng triết lý Pháp gia, trong đó đời sống xã hội và quốc gia được quản lý bằng hệ thống pháp luật nghiêm khắc, hình phạt nặng nề cùng quyền lực tập trung tuyệt đối vào tay hoàng đế. Tần Thủy Hoàng đã xóa bỏ chế độ phong kiến phân phong dựa trên dòng máu quý tộc và thay thế bằng chế độ quận huyện dựa trên năng lực và công trạng.
Đối thủ tư tưởng chính của ông là Nho giáo (đức trị), những người chủ trương cai trị bằng đạo đức, tấm gương cá nhân của người đứng đầu và sự tôn trọng lễ nghĩa. Còn tư tưởng của Tần Thủy Hoàng đề cao pháp trị. Pháp gia khẳng định rằng bản tính con người vốn dĩ là ích kỷ, vị kỷ và do đó cần phải quản lý xã hội bằng những luật lệ nghiêm khắc, rõ ràng.
Mao Trạch Đông đã nhiều lần công khai bày tỏ sự ngưỡng mộ với trường phái Pháp gia và ví mình với Tần Thủy Hoàng. Năm 1974, hai năm trước khi người sáng lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa qua đời, những người nông dân tình cờ phát hiện ra những chiến binh đất sét, hóa ra là đang canh giữ lăng mộ của Tần Thủy Hoàng. Mao Trạch Đông coi sự kiện này là có ý nghĩa quan trọng. Một lực lượng lớn đã được huy động cho việc khai quật.
Theo ước tính hiện đại, Đội quân Đất nung có hơn 8.000 binh sĩ, 130 cỗ xe ngựa, 520 con ngựa và 150 kỵ binh. Điểm kinh ngạc nhất là không có hai bức tượng nào hoàn toàn giống nhau. Các nghệ nhân thời xưa đã tỉ mỉ tạo hình từng khuôn mặt với cảm xúc riêng, kết hợp với các kiểu tóc, trang phục và trang bị vũ khí tương ứng với từng cấp bậc, binh chủng.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng, Đội quân Đất nung phản ánh triết lý Pháp gia – theo họ, sự kết hợp nghịch lý nhưng hoàn hảo giữa cấu trúc tổ chức cao, tiêu chuẩn hóa hàng loạt và tính cá nhân hóa đáng kinh ngạc chính là biểu hiện rõ ràng nhất của triết lý này.
Ngoài các chiến binh, còn có hình tượng các quan lại, thẩm phán, người hầu, nghệ sĩ nhào lộn, nhạc công và động vật. Theo các nhà Hán học, những người tạo ra lăng mộ đã cố gắng tái hiện một triều đình và xã hội thu nhỏ ở thế giới bên kia.
Một phát hiện mới làm sáng tỏ ai đã tạo ra đội quân huyền thoại và bằng cách nào.
"Kiên nhẫn và Chính xác"
Nghiên cứu mới đây từ nhóm khảo cổ thuộc Bảo tàng Lăng mộ Tần Thủy Hoàng đã hé lộ bí mật về lực lượng tạo nên Đội quân Đất nung qua phân tích 79 dấu vân tay trên 36 bức tượng ở Hố số 1. Ở đây có tổng cộng có 227 bức tượng. Dấu vân tay được tìm thấy chủ yếu trên bàn tay, đầu và các bộ phận áo giáp – những khu vực mà các nghệ nhân đã chạm vào trong quá trình tạo ra và ghép các mảnh. Vì kích thước và đặc điểm của dấu vân tay thay đổi theo thời gian, các nhà nghiên cứu đã có thể ước tính ai đã tham gia vào công việc này.
Theo nhóm nghiên cứu, cơ cấu thành phần lực lượng thợ thủ công ước tính gồm: nam giới trưởng thành - khoảng 45%, nữ giới trưởng thành - gần 32,7% – 33%, và trẻ em dưới 15 tuổi - khoảng 22% – 22,3%. Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp thống kê để ước tính cơ cấu của cả nhóm dấu vân tay thay vì cố gắng phân loại từng dấu riêng lẻ.
Tượng binh mã Tần Thủy Hoàng
© Depositphotos.com / Milosk50
Kết quả này phù hợp với các nguồn lịch sử đề cập đến nhiều loại lực lượng lao động tham gia xây dựng và sản xuất– thợ thủ công, nông dân, tù nhân và nô lệ. Các tài liệu cổ cũng chỉ ra rằng phụ nữ và người chưa thành niên từng tham gia hoạt động sản xuất thủ công do nhà nước tổ chức.
Các nhà nghiên cứu cho rằng phụ nữ có thể được giao các nhiệm vụ như gắn chi tiết trang trí lên áo giáp, làm mịn bề mặt hoặc các công việc đơn giản hơn – những công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn và độ chính xác. Tuy nhiên, bản thân các dấu vân tay không cho phép các nhà khoa học xác định ai đã thực hiện các công việc cụ thể. Hơn nữa, các trợ lý và người học việc có thể để lại dấu vân tay trong khi các nghệ nhân giàu kinh nghiệm đã sử dụng các công cụ.
Các tác giả nhấn mạnh rằng, cuộc nghiên cứu này chỉ bao gồm một phần nhỏ của Đội quân Đất nung, có nghĩa là kết quả không thể tự động được khái quát hóa cho toàn bộ quần thể. Ngoài ra, việc đất sét co lại trong quá trình sấy khô và nung tạo ra một thách thức đối với các nhà khảo cổ khi phân tích dấu vân tay trên các bức tượng. Để so sánh, các nhà khoa học đã sử dụng dữ liệu từ những người hiện đại gốc châu Âu. Các nhà nghiên cứu lên kế hoạch nghiên cứu các phần khác của quần thể và thu thập thêm dữ liệu.
Tay nghề tinh xảo
Việc sử dụng lao động nữ và trẻ em trong quá trình tạo ra Đội quân Đất nung không gây ngạc nhiên cho các nhà khoa học.
"Trong thời cổ đại, thanh thiếu niên và thậm chí cả trẻ em được tích cực tuyển dụng lao động, bao gồm cả những công việc ngày nay được coi là gây hại cho sức khỏe thể chất. Thanh thiếu niên có thể được sử dụng trong các công việc đòi hỏi, ví dụ, thị lực sắc bén và kỹ năng vận động tinh tế. Kết quả là, những người này thường mất khả năng lao động ở độ tuổi tương đối sớm. Lao động trẻ em là một hiện tượng phổ biến và mang tính hệ thống không chỉ trong thế giới cổ đại mà còn trong nhiều thời kỳ lịch sử sau này. Trong một số trường hợp, điều này vẫn xảy ra ngày nay," - nhà Hán học Sergey Dmitriev, nhà nghiên cứu hàng đầu tại Viện Nghiên cứu Phương Đông thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga, giải thích.
Theo ông, điều quan trọng cần hiểu là việc xây dựng Đội quân Đất nung không giới hạn ở lao động chân tay nặng nhọc. Còn có quá trình trang trí. Các bức tượng được sản xuất theo phương thức sản xuất hàng loạt (giống như dây chuyền lắp ráp hiện đại), với các bộ phận được làm riêng biệt tại các xưởng thủ công khác nhau rồi mới lắp ghép lại, sau đó được phủ thêm một lớp đất sét và các chi tiết được làm thủ công.
"Tất cả những bộ phận mà chúng ta ngưỡng mộ ngày nay—ria mép, kiểu tóc, đặc điểm khuôn mặt, chi tiết vũ khí và trang bị—đều được tạo ra bằng tay. Do đó, ngón tay của phụ nữ và trẻ em có thể rất cần thiết: chúng phù hợp hơn cho các công việc tinh tế như vậy so với bàn tay to lớn, thô ráp của người đàn ông," - ông Dmitriev nói.
Một trong những hiện vật được trưng bày tại lễ khai mạc triển lãm tái hiện "Đội quân đất nung: Những chiến binh bất tử của Trung Quốc" tại VDNKh ở Moscow.
© Sputnik / Vladimir Astapkovich
/ Theo ông, khó có thể nói liệu phụ nữ và trẻ em làm việc trong điều kiện thị trường bình thường hay đó là lao động cưỡng bức. Đế chế Tần đã huy động tối đa nguồn lực xã hội, trong đó lao động nhà nước (sử dụng binh lính nghĩa vụ và tù nhân) đóng vai trò cốt lõi. Ví dụ, nông dân được huy động cho các nhiệm vụ nhà nước đã được sử dụng để xây dựng Vạn Lý Trường Thành. Tù nhân và người phạm tội thường xuyên bị phán án đưa đi lao động cưỡng bức như một hình phạt.
"Tuy nhiên, tôi cho rằng, các xưởng thủ công mỹ nghệ đã tham gia vào việc tạo ra Đội quân Đất nung, có thể theo hợp đồng. Công việc này rất tinh xảo, được thực hiện gần kinh đô và có tầm quan trọng lớn đối với Hoàng đế. Các nghệ nhân có thể đã nhận được một số khoản bồi thường, mặc dù không thể nói chắc chắn. Một khả năng khác là việc tham gia xây dựng lăng mộ có thể được coi là một vinh dự đặc biệt, mà không cần phải trả thêm tiền", học giả giải thích.
Bí ẩn chính chưa có lời giải đáp
Vẫn còn nhiều câu hỏi chưa được giải đáp về quá trình tạo ra Đội quân Đất nung. Đặc điểm nổi bật của nó là tính hiện thực trong các hình tượng, điều chưa từng thấy ở Trung Quốc trước đây hay sau này. Điều này dẫn đến giả thuyết về ảnh hưởng từ các bậc thầy Hy Lạp cổ đại. Tuy nhiên, không có bằng chứng nào về mối liên hệ với Hy Lạp cổ điển.
Đội quân Đất nung chỉ là một phần của một quần thể lớn hơn. Đặc điểm chính— buồng chôn cất chính chứa quan tài của Hoàng đế Tần Thủy Hoàng nằm sâu dưới gò mộ ở Tây An thực tế chưa từng được khai quật. Toàn bộ cấu trúc ngầm nằm sâu dưới chân núi Ly Sơn (tỉnh Thiểm Tây) vẫn nằm im trong lòng đất. Ông Dmitriev gọi nó là "Gò mộ Schrödinger".
"Có lý do để cho rằng có những buồng lớn bên trong nằm sâu bên dưới. Vẫn còn hy vọng rằng ngôi mộ không bị cướp phá. Chúng ta không biết liệu có thứ gì đó vô cùng quý giá được giấu ở đó hay không—ví dụ, một thư viện cổ—hay liệu những phát hiện sẽ ít gây chấn động hơn. Câu trả lời chỉ có thể được biết khi ngôi mộ được khai quật. Hiện tại, không thể nói khi nào điều đó sẽ xảy ra," nhà Hán học lưu ý.
Theo ghi chép trong bộ Sử ký của Tư Mã Thiên, lăng mộ của Tần Thủy Hoàng được thiết kế thành một mô hình thu nhỏ bao hàm cả thiên văn và địa lý của đế quốc dưới lòng đất: bên dưới mô phỏng trăm sông và biển lớn bằng cách dùng thủy ngân làm dòng chảy tự động, còn phần trần được khảm ngọc trai và các bảo vật để mô phỏng bầu trời đêm với các chòm sao, thiên văn. Lăng mộ không chỉ là nơi an táng mà còn tượng trưng cho lãnh địa mà nhà vua sẽ tiếp tục cai trị ở thế giới bên kia.
Điều thú vị là các nghiên cứu khoa học hiện đại đã xác nhận nồng độ thủy ngân trong khu vực gò mộ của Tần Thủy Hoàng cao hơn mức bình thường từ 20 đến 70 lần. Điều này cho thấy lời kể của Tư Mã Thiên có cơ sở thực tế và nhà sử học đã có thông tin đáng tin cậy.
Tuy nhiên, chừng nào lăng mộ vẫn còn đóng kín, chúng ta chỉ có thể suy đoán về cấu trúc và nội dung của nó. Đây chính là bí ẩn lớn của toàn bộ quần thể: những khám phá quan trọng nhất có lẽ vẫn chưa đến.
