Lịch sử dài ngày với việc soạn thảo văn kiện
Bộ Quy tắc ứng xử của các bên ở Biển Đông (COC), văn kiện mà các bên tranh chấp lãnh thổ tại khu vực phía Tây Thái Bình Dương gồm Trung Quốc và các nước ASEAN cần ký kết – theo đuổi mục tiêu đạt được hòa bình và ổn định lâu dài trong khu vực. Bộ Quy tắc này cần phải là một tập hợp các quy định dựa trên cơ sở Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) và những chuẩn mực quốc tế khác.
Công việc soạn thảo Bộ Quy tắc (COC) chính thức bắt đầu từ năm 2002. Tuy nhiên, mãi đến năm 2017 các bên mới thực sự bắt tay vào xây dựng nội dung văn bản. Sang năm 2018, có tuyên bố dự định hoàn tất đàm phán về nội dung văn kiện vào năm 2021. Nhưng sự cố bùng phát đại dịch Covid-19 đã loại bỏ khả năng tiến hành đàm phán trong điều kiện cách ly phong tỏa. Năm 2023, khi giữ cương vị Chủ tịch ASEAN, Indonesia thông báo về nguyện vọng của cả hai bên trong việc hoàn thiện việc xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử trong thời hạn tối đa 3 năm. Và năm nay 2026 chính là mốc kết thúc thời hạn đàm phán về văn kiện này.
Nên chăng gửi gắm hy vọng vào nhiệm kỳ Philippines làm Chủ tịch ASEAN?
Từ đầu năm 2026, Philippines chính thức giữ cương vị Chủ tịch ASEAN. Khi tiếp nhận trọng trách này, Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. đã hứa sẽ nỗ lực thúc đẩy dứt khoát thông qua Bộ Quy tắc ứng xử của các bên ở Biển Đông (COC) mang tính thực chất và có ràng buộc pháp lý. Nhưng để khách quan, cần lưu ý rằng trong tuyên bố chính thức về sứ mệnh của Philippines với tư cách là Chủ tịch ASEAN chỉ nói rằng Manila sẽ "bảo vệ hòa bình và ổn định khu vực thông qua đối thoại, tuân thủ luật pháp quốc tế và tăng cường hợp tác chống lại các mối đe dọa an ninh mới phát sinh". Cụm từ cụ thể về "Bộ Quy tắc ứng xử" (COC) không hề được đề cập trực tiếp trong tài liệu này.
Có thực tế chẳng phải bí mật gì với ai - Philippines hiện là bên ráo riết nhất tranh chấp với Trung Quốc về chủ quyền các đảo ở Biển Đông. Manila chủ động đi tới đối đầu với Bắc Kinh và nhờ việc này nhận được sự ủng hộ từ hàng loạt quốc gia ngoài khu vực, trước hết là Hoa Kỳ. Nhưng cùng do đó mà sự chân thành của chính quyền Philippines hiện tại đang khơi lên những ngờ vực lớn.
Tán đồng với thái độ nghi ngờ này là nhà khoa học chính trị Philippines Hugo Santos, chuyên gia phân tích tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Philippines “Thế kỷ châu Á”. Trong bài viết của mình, ông thừa nhận rằng Philippines vẫn như trước, duy trì sự gắn bó chặt chẽ với Hoa Kỳ và chính sách đối ngoại của Manila thường phản ánh định hướng này.
“Chính vì thế mà việc đạt được sự đồng thuận liên quan đến Bộ Quy tắc (COC) trở nên phức tạp khó khăn hơn”, ông Hugo Santos nhận định.
Chuyên gia chính trị học Philippines kêu gọi Chính phủ nước mình noi gương Việt Nam và Malaysia, những nước có thể duy trì quan hệ hợp tác thực dụng với Trung Quốc, đồng thời vẫn bảo vệ được lợi ích quốc gia.
Một nhà khoa học chính trị khác là ông M. Habib Abiyan Dzakwan đến từ Indonesia cũng không tin rằng Bộ Quy tắc ứng xử (COC) sẽ sớm được ký kết. Tuy nhiên, ông cho rằng bản thân tiến trình đàm phán đã có ý nghĩa quan trọng to lớn.
"Trong chừng mực các nước đương nhiên có những cái nhìn khác nhau về quản lý đại dương, cách thức duy nhất để xóa nhòa bất đồng và tránh tính toán sai lầm - chính là duy trì đối thoại thường xuyên liên tục", chuyên gia Indonesia đề xuất.
Bắc Kinh khuyên Manila điều gì?
Vì những lý do dễ hiểu, Bắc Kinh không hài lòng với lập trường hiếu chiến của chính quyền Manila hiện nay.
Trên tờ báo chính thống của Trung Quốc là “Global Times”, có thể đọc thấy những lời dằn mặt như sau: “Cách tiếp cận mang tính xây dựng và cân bằng của Manila sẽ có lợi cho cả Philippines lẫn ASEAN, còn lập trường đối đầu có thể đe dọa sự ổn định của khu vực", PGS Mã Ba từ Đại học Nam Kinh viết.
"Philippines cũng cần phải bảo vệ tính trung lập của ASEAN và nguyên tắc đồng thuận, để tổ chức này mãi là một nền tảng trung lập dành cho đối thoại và hợp tác khu vực, chứ không phải là đấu trường để cạnh tranh địa chính trị", chuyên gia Trung Quốc nói rõ hơn.
Mặc dù truyền thông Trung Quốc không đưa tin về điều này, nhưng có khả năng là qua thời gian (mà thời gian đang thiên về phía ủng hộ sự trỗi dậy của Trung Quốc nhờ kết quả tăng trưởng kinh tế), thì Bắc Kinh hẳn sẽ không còn hứng thú thảo luận về tranh chấp lãnh thổ với các nước ASEAN nữa. Do đó, cần phải nhanh chóng đẩy mạnh việc soạn thảo và ký kết Bộ Quy tắc ứng xử.
Matxcơva luôn giữ thái độ tích cực nhất quán đối với tiến trình đàm phán giữa Trung Quốc và ASEAN về Bộ Quy tắc ứng xử của các bên ở Biển Đông. Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov đã nhiều lần khẳng định điều này. Theo lời ông, việc thông qua Bộ Quy tắc COC là "con đường duy nhất khả thi" để tiến tới hòa bình, ổn định và phát triển ở Đông Nam Á.
Chính quyền Philippines hiện tại có trách nhiệm với Bộ Quy tắc ứng xử của các bên như thế nào - thời gian sẽ cho thấy.