Không chỉ là một công trình học thuật, cuốn “Từ điển Nga - Việt chuyên ngành năng lượng hạt nhân” giờ đây đã được Việt Nam lựa chọn làm cơ sở xây dựng tiêu chuẩn quốc gia, một bước tiến quan trọng cho ngành năng lượng hạt nhân của đất nước.
Một công trình khoa học mang dấu ấn hợp tác Nga - Việt
Tháng 2/2026, một dấu mốc quan trọng đã được ghi nhận khi cuốn Từ điển Nga - Việt về năng lượng hạt nhân chính thức được lựa chọn làm cơ sở xây dựng tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam trong lĩnh vực này.
Công trình là kết quả hợp tác giữa Tiến sĩ khoa học kỹ thuật Oleg Tashlykov, nhà nghiên cứu hàng đầu tại Đại học Liên bang Ural (UrFU), và Kỹ sư nguyên tử Tạ Văn Thưởng thuộc Viện Năng lượng, Bộ Công Thương Việt Nam.
Từ điển Nga - Việt về năng lượng hạt nhân là kết quả hợp tác giữa TS. KH kỹ thuật Oleg Tashlykov (Đại học Liên bang Ural, Nga) và Kỹ sư nguyên tử Tạ Văn Thưởng (Viện Năng lượng, Bộ Công Thương Việt Nam)
© Ảnh : Tạ Văn Thưởng
Điều đáng chú ý là cuốn từ điển này được khởi nguồn và kiên trì theo đuổi trong giai đoạn ngành điện hạt nhân Việt Nam tạm hoãn. Nhưng khi Việt Nam quay trở lại với chiến lược phát triển năng lượng nguyên tử, đặc biệt với dự án Ninh Thuận 1, công trình lại trở thành một nền tảng tri thức quan trọng.
Không chỉ phục vụ đào tạo, cuốn từ điển còn đóng vai trò cầu nối ngôn ngữ trong hợp tác năng lượng hạt nhân giữa Việt Nam và Nga, giúp sinh viên, kỹ sư và nhà quản lý tiếp cận trực tiếp với hệ thống tri thức của Nga - một trong những quốc gia có kinh nghiệm hàng đầu thế giới về năng lượng nguyên tử.
Với hơn 800 thuật ngữ, kèm giải thích tiếng Việt, đối chiếu tiếng Anh và nhiều khái niệm mới được xây dựng, công trình đã góp phần lấp đầy khoảng trống lớn trong hệ thống thuật ngữ hạt nhân tại Việt Nam, một lĩnh vực mà sai lệch ngôn ngữ có thể kéo theo sai lệch kỹ thuật, ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn vận hành, thiết kế và cấp phép.
Chia sẻ với Sputnik, kỹ sư Tạ Văn Thưởng chia sẻ niềm bất ngờ và tự hào khi cuốn từ điển được chọn làm tài liệu tham khảo cho việc xây dựng Tiêu chuẩn quốc gia về thuật ngữ hạt nhân.
"Đây là sự ghi nhận ý nghĩa đối với nhóm tác giả trong việc góp phần chuẩn hóa ngôn ngữ kỹ thuật và hoàn thiện hệ thống pháp quy hạt nhân của Việt Nam. Cuốn từ điển đóng vai trò “cầu nối ngôn ngữ” Nga - Việt thiết thực trong bối cảnh hợp tác năng lượng và đào tạo giữa hai nước ngày càng đi vào chiều sâu. Đặc biệt, dấu mốc này càng thêm ý nghĩa khi hai Chính phủ vừa ký kết Hiệp định hợp tác xây dựng Nhà máy điện hạt nhân vừa rồi", tác giả cho biết.
Bắt đầu từ một khoảng trống tri thức
Ít ai biết rằng, phía sau công trình mang tầm quốc gia ấy lại bắt đầu từ một nhu cầu rất giản dị của một sinh viên.
Năm 2013, khi còn là sinh viên năm thứ hai tại Trường Đại học Liên bang Ural (UrFU), Tạ Văn Thưởng đối mặt với một thực tế quen thuộc: tài liệu chuyên ngành hạt nhân bằng tiếng Nga rất khó tiếp cận, trong khi hệ thống từ điển gần như không đáp ứng được nhu cầu tra cứu.
Từ điển Nga - Việt về năng lượng hạt nhân là kết quả hợp tác giữa TS. KH kỹ thuật Oleg Tashlykov (Đại học Liên bang Ural, Nga) và Kỹ sư nguyên tử Tạ Văn Thưởng (Viện Năng lượng, Bộ Công Thương Việt Nam)
© Ảnh : Tạ Văn Thưởng
Những thuật ngữ rời rạc, khó hiểu buộc anh phải tự ghi chép, đối chiếu và hệ thống hóa. Từ những trang vở ban đầu, một ý tưởng dần hình thành.
Ban đầu, công việc chỉ dừng ở việc hỗ trợ dịch cuốn "Năng lượng hạt nhân cơ bản", với một danh mục thuật ngữ ngắn. Nhưng càng đi sâu, anh càng nhận ra sự thiếu hụt của một hệ thống thuật ngữ chuẩn hóa Việt - Nga trong lĩnh vực hạt nhân.
Đáng nói, giai đoạn này cũng trùng với thời điểm dự án điện hạt nhân Ninh Thuận dừng triển khai vào năm 2016. Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục theo đuổi một hướng nghiên cứu chuyên sâu như năng lượng hạt nhân đòi hỏi không chỉ sự kiên trì mà còn cả niềm tin dài hạn.
Từ điển Nga - Việt về năng lượng hạt nhân là kết quả hợp tác giữa TS. KH kỹ thuật Oleg Tashlykov (Đại học Liên bang Ural, Nga) và Kỹ sư nguyên tử Tạ Văn Thưởng (Viện Năng lượng, Bộ Công Thương Việt Nam)
© Ảnh : Tạ Văn Thưởng
“Khi đó, tôi nghĩ rằng những thuật ngữ này sẽ rất cần thiết cho các thế hệ sinh viên Việt Nam sau này sang Nga học tập, giống như chúng tôi đang học lúc đó. Trong đầu luôn nghĩ rằng mình cần phải làm gì đó để lưu lại cho các bạn học chuyên ngành này về sau đỡ vất vả tự tìm tòi và nghiên cứu. Mặc dù vào thời điểm đó, dự án điện hạt nhân Ninh Thuận của Việt Nam đã chuẩn bị rục rịch dừng triển khai và chính thức dừng lại vào năm 2016. Tuy nhiên sau sự kiện đó, tôi vẫn kiên định theo đuổi chuyên ngành học ban đầu mà mình đã chọn”, anh nhớ lại.
Hơn 10 năm bền bỉ: Từ bản nháp đến ấn phẩm hoàn chỉnh
Từ năm 2016, việc biên soạn được triển khai bài bản hơn. Tuy nhiên, phải đến giai đoạn 2019 - 2020, bản thảo đầu tiên mới được hoàn thành và giới thiệu trong phạm vi nhà trường.
Sau khi tốt nghiệp và trở về nước vào tháng 3/2020, cầm trên tay tấm bằng chuyên ngành hạt nhân, Thưởng từng nghĩ rằng những hoài bão thời sinh viên sẽ khép lại. Những bản thảo dang dở về hệ thống thuật ngữ chuyên ngành dường như chỉ còn là một kỷ niệm đẹp được cất kỹ trong ngăn kéo máy tính.
Thế nhưng, "thời thanh niên sôi nổi" ấy chưa bao giờ tắt hẳn, nó chỉ chờ một cơ hội để “bùng cháy” trở lại qua một quyết định mang tính bước ngoặt:
“Tuy nhiên, sau đấy tôi quyết định đăng ký theo học chương trình nghiên cứu sinh theo diện học bổng Hiệp định giữa Việt Nam và Nga, và may mắn trúng tuyển. Trong suốt quá trình học nghiên cứu sinh, tôi vẫn luôn trăn trở về dự án cuốn từ điển dang dở trước đây và luôn ấp ủ quyết tâm hoàn thiện nó. Cuối cùng, tôi mạnh dạn đề xuất với thầy về việc khôi phục lại dự án này, và rất may mắn nhận được sự ủng hộ”.
Từ điển Nga - Việt về năng lượng hạt nhân là kết quả hợp tác giữa TS. KH kỹ thuật Oleg Tashlykov (Đại học Liên bang Ural, Nga) và Kỹ sư nguyên tử Tạ Văn Thưởng (Viện Năng lượng, Bộ Công Thương Việt Nam)
© Ảnh : Tạ Văn Thưởng
Trong môi trường học thuật chuyên sâu, dù áp lực nghiên cứu và công bố khoa học rất lớn, anh vẫn kiên trì dành thời gian hoàn thiện công trình. Chính giai đoạn này đã giúp nâng tầm chất lượng cuốn từ điển: các thuật ngữ được rà soát kỹ lưỡng hơn, nội dung được chuẩn hóa, bổ sung với sự tham gia của các chuyên gia.
Từ một phụ lục nhỏ, công trình dần phát triển thành một cuốn từ điển độc lập với quy mô lớn hơn nhiều so với dự kiến ban đầu.
Năm 2024, cuốn từ điển chính thức được xuất bản, khép lại hành trình hơn 10 năm bền bỉ.
Để đưa một công trình nghiên cứu từ bản thảo số đến tận tay độc giả là một hành trình đầy thử thách về cả vật chất lẫn tinh thần. Tác giả nhấn mạnh rằng, bên cạnh tâm huyết của nhóm biên soạn, sự hỗ trợ từ các tổ chức chuyên môn đóng vai trò quyết định.
Nếu không có nguồn kinh phí tài trợ từ Nhà máy điện hạt nhân Beloyarsk (tỉnh Sverdlovsk, Nga), cuốn sách và bộ từ điển chuyên ngành này có lẽ vẫn chỉ dừng lại ở dạng tài liệu trực tuyến, thay vì trở thành những ấn phẩm cầm tay giá trị như hiện tại.
Hành trình chưa khép lại
Từ một nhu cầu cá nhân, công trình đã trở thành một tài liệu có giá trị quốc gia. Tuy nhiên, hành trình này chưa dừng lại.
Việc tiếp tục mở rộng, cập nhật và phát triển các hệ thống thuật ngữ chuyên sâu hơn là điều cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh ngành năng lượng hạt nhân Việt Nam đang từng bước được khôi phục và phát triển.
Không dừng lại ở việc hoàn thiện một công trình đã được ghi nhận ở cấp quốc gia, tác giả - kỹ sư nguyên tử Tạ Văn Thưởng cho thấy một tầm nhìn dài hạn hơn.
Trong bối cảnh các công nghệ mới đang định hình lại tương lai của ngành, từ lò phản ứng mô-đun nhỏ đến các thế hệ lò tiên tiến, nhu cầu về một nền tảng thuật ngữ chính xác, đa ngôn ngữ và có chiều sâu ngày càng trở nên cấp thiết.
Phía sau những tham vọng học thuật đó không chỉ là câu chuyện của đam mê cá nhân, mà còn là bài toán về nguồn lực, sự đồng hành và hợp tác quốc tế, những yếu tố từng góp phần đưa cuốn từ điển từ bản thảo trở thành ấn phẩm hiện hữu.
Từ điển Nga - Việt về năng lượng hạt nhân là kết quả hợp tác giữa TS. KH kỹ thuật Oleg Tashlykov (Đại học Liên bang Ural, Nga) và Kỹ sư nguyên tử Tạ Văn Thưởng (Viện Năng lượng, Bộ Công Thương Việt Nam)
© Ảnh : Tạ Văn Thưởng
“Trong thời gian tới, tôi mong muốn tiếp tục phát triển và mở rộng dự án, như là cập nhật, bổ sung thêm các thuật ngữ mới, đặc biệt trong các lĩnh vực đang phát triển nhanh như lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), các công nghệ lò phản ứng thế hệ mới, hoặc chu trình nhiên liệu hạt nhân tiên tiến. Xa hơn, có thể tham gia hoặc khởi xướng các dự án tương tự theo hướng đa ngôn ngữ, hoặc xây dựng các bộ thuật ngữ chuyên sâu cho từng lĩnh vực hẹp trong ngành hạt nhân, để có thể đóng góp một phần nhỏ vào việc phát triển nguồn nhân lực và nền tảng tri thức cho ngành năng lượng hạt nhân Việt Nam trong tương lai”.
Từ những trang ghi chép vốn từ vựng của một sinh viên, cuốn từ điển hôm nay không chỉ là một cuốn sách, mà là minh chứng cho sự kiên trì, cho giá trị của tri thức tích lũy dài hạn, và cho sức mạnh của hợp tác Nga - Việt trong ngành năng lượng hạt nhân.