Nhập siêu quý I hơn 3,6 tỷ USD: Tín hiệu chu kỳ hay áp lực mới?
Chênh lệch tăng trưởng giữa hai chiều khiến cán cân thương mại ghi nhận mức nhập siêu khoảng 3,6 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm ngoái vẫn duy trì xuất siêu. Nguyên nhân chủ yếu đến từ tốc độ tăng nhập khẩu vượt trội so với xuất khẩu.
Ở chiều xuất khẩu, khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò chủ lực khi chiếm gần 90% tổng kim ngạch. Các nhóm hàng quy mô lớn vẫn duy trì ổn định như điện tử, máy tính và linh kiện đạt khoảng 16-17 tỷ USD; điện thoại và linh kiện trên 13 tỷ USD; máy móc, thiết bị và phụ tùng khoảng 12 tỷ USD.
Các ngành truyền thống như dệt may và giày dép tiếp tục giữ nhịp tăng trưởng, với kim ngạch lần lượt trên 8 tỷ USD và khoảng 5 tỷ USD. Trong khi đó, nhóm nông sản vẫn đóng góp tích cực nhưng tốc độ tăng không còn đột biến do giá hàng hóa thế giới biến động và áp lực cạnh tranh gia tăng, khiến tổng kim ngạch xuất khẩu dù tăng nhưng chưa đủ bù đắp mức tăng mạnh của nhập khẩu.
Ở chiều ngược lại, nhập khẩu ghi nhận sự bứt tốc rõ rệt, phản ánh xu hướng phục hồi và mở rộng sản xuất của doanh nghiệp. Các nhóm hàng nhập khẩu chủ yếu là tư liệu sản xuất, trong đó máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt khoảng 28-30 tỷ USD; máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng khoảng 20 tỷ USD; điện thoại và linh kiện khoảng 5-6 tỷ USD; vải các loại khoảng 3,5-4 tỷ USD. Nhóm xăng dầu cũng ghi nhận kim ngạch khoảng 2,5-3 tỷ USD trong bối cảnh giá năng lượng thế giới tăng cao. Cơ cấu này cho thấy hơn 90% kim ngạch nhập khẩu phục vụ sản xuất, không phải tiêu dùng, phản ánh đặc điểm quen thuộc của nền kinh tế có độ mở lớn và phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Thực tế, cán cân thương mại của Việt Nam thường biến động theo chu kỳ từng quý, trong đó nhập siêu đầu năm có thể được bù đắp bằng xuất siêu vào các quý sau khi hàng hóa sản xuất từ nguyên liệu nhập khẩu bắt đầu được xuất khẩu. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý một số rủi ro cần theo dõi. Áp lực chi phí đầu vào gia tăng có thể làm thu hẹp biên lợi nhuận của doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt. Nếu nhập siêu kéo dài, áp lực lên tỷ giá, lạm phát và cân đối vĩ mô có thể gia tăng.
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu còn nhiều bất ổn, đặc biệt là rủi ro địa chính trị và biến động giá năng lượng, việc duy trì cân bằng giữa tăng trưởng xuất khẩu và kiểm soát nhập khẩu sẽ tiếp tục là thách thức lớn trong điều hành. Về dài hạn, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ và giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu vẫn là giải pháp cốt lõi để cải thiện cán cân thương mại một cách bền vững.
“Chưa đáng lo”
Bộ Công Thương cũng nhìn nhận, nhập siêu trong quý I mang tính chu kỳ, thường xuất hiện vào đầu năm khi doanh nghiệp tăng cường nhập khẩu nguyên vật liệu và máy móc để phục vụ các đơn hàng mới, trong khi xuất khẩu có độ trễ nhất định do phụ thuộc vào tiến độ sản xuất và giao hàng.
Bên cạnh yếu tố chu kỳ, biến động giá nguyên nhiên liệu thế giới là nguyên nhân quan trọng khiến kim ngạch nhập khẩu tăng nhanh. Từ cuối tháng 2, căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông đã đẩy giá dầu và nhiều loại nguyên liệu đầu vào tăng mạnh, kéo theo chi phí nhập khẩu của Việt Nam gia tăng, đặc biệt ở các nhóm hàng năng lượng như xăng dầu, khí hóa lỏng và các nguyên liệu phục vụ sản xuất công nghiệp.
Ngoài ra, cấu trúc thương mại của Việt Nam vẫn cho thấy sự phụ thuộc lớn vào nhập khẩu từ các thị trường chủ chốt như Trung Quốc, Hàn Quốc và ASEAN - những đối tác cung cấp phần lớn nguyên vật liệu, linh kiện và máy móc cho sản xuất trong nước. Khi nhu cầu sản xuất tăng, nhập khẩu từ các thị trường này cũng tăng tương ứng, kéo theo nhập siêu.
Ông Trần Thanh Hải - Phó cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương - cho rằng nhập siêu quý I chưa đáng ngại khi doanh nghiệp chủ động tăng nhập khẩu đầu vào cho sản xuất.
“Thực tế thống kê cũng cho thấy linh kiện điện tử tăng khoảng 50%, máy móc, thiết bị và phụ tùng tăng khoảng 22% so với cùng kỳ. Bên cạnh đó, các mặt hàng năng lượng như xăng dầu hay nguyên liệu thức ăn chăn nuôi đều ghi nhận mức tăng đáng kể. Đây đều là những đầu vào phục vụ trực tiếp cho sản xuất”, báo Dân Trí trích lời ông Hải dẫn chứng. Theo đó, tình hình vẫn nằm trong phạm vi kiểm soát.
Dù vậy, hoạt động xuất nhập khẩu trong quý II và các quý tiếp theo vẫn đối mặt với nhiều rủi ro. Theo ông Trần Thanh Hải, thách thức đầu tiên đến từ diễn biến địa chính trị, đặc biệt là xung đột tại Trung Đông. Dù có dấu hiệu hạ nhiệt, nhưng các biến động và nguy cơ leo thang vẫn có thể làm suy giảm nhu cầu tại các thị trường xuất khẩu.
“Giá cả leo thang, lạm phát gia tăng có thể dẫn đến tâm lý thắt chặt chi tiêu. Điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nhu cầu nhập khẩu hàng hóa, khiến mức độ cạnh tranh tăng cao”, ông Hải phân tích.
Thách thức thứ hai là giá nguyên liệu đầu vào tăng cao cùng nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, gây khó khăn cho hoạt động sản xuất. Dầu mỏ - nguyên liệu đầu vào của nhiều ngành công nghiệp như phân bón - khi biến động mạnh có thể làm thiếu hụt nguồn cung, gián đoạn chuỗi sản xuất.
“Thứ ba là chi phí logistics, giá xăng dầu tăng cao khiến giá cước vận tải tăng cao, bên cạnh đó là bảo hiểm vận chuyển cũng tăng khiến doanh nghiệp khó khăn cả về nhập khẩu và xuất khẩu”, ông nói.
Theo lãnh đạo Cục Xuất nhập khẩu, dù đối mặt nhiều khó khăn, triển vọng không hoàn toàn tiêu cực. Nếu các yếu tố địa chính trị được cải thiện, đặc biệt khi giá dầu hạ nhiệt, áp lực chi phí đầu vào và vận chuyển có thể giảm, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho xuất khẩu.