Sự thiếu đồng bộ giữa chỉ đạo điều hành và quy định pháp luật hiện hành khiến không ít địa phương lúng túng, lo ngại rủi ro trách nhiệm khi tổ chức đấu thầu và giải ngân vốn.
Địa phương lúng túng
Theo nội dung Thông báo số 9886 ngày 13/10/2025 gửi các bộ, ngành và địa phương về việc triển khai kế hoạch vốn đầu tư công năm 2026, Văn phòng Chính phủ yêu cầu thực hiện tiết kiệm 5% khi chỉ định thầu, đấu thầu dự án.
Đây được xem là một giải pháp nhằm tăng cường kỷ luật tài chính, phòng ngừa thất thoát và lãng phí ngân sách. Tuy nhiên, khi đưa yêu cầu này vào thực tiễn áp dụng, nhiều vướng mắc pháp lý đã nhanh chóng phát sinh.
Theo quy định tại Nghị định 214/2025/NĐ-CP hướng dẫn Luật Đấu thầu, chỉ duy nhất một trường hợp được quy định rõ ràng về mức tiết kiệm tối thiểu 5%, đó là gói thầu xây lắp thuộc diện chỉ định thầu theo điểm e khoản 2 Điều 78.
Đối với các hình thức lựa chọn nhà thầu còn lại như đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế, chỉ định thầu thông thường hay đàm phán giá, pháp luật không đặt ra yêu cầu bắt buộc về tỷ lệ tiết kiệm tối thiểu. Việc giảm giá trong các trường hợp này phụ thuộc vào sự tự nguyện của nhà thầu hoặc kết quả thương thảo. Sự khác biệt này làm nảy sinh câu hỏi lớn đối với các địa phương: liệu có thể áp dụng đồng loạt mức tiết kiệm 5% cho mọi gói thầu hay không.
Tại Thanh Hóa, sau khi tiếp nhận thông báo của Văn phòng Chính phủ, UBND tỉnh đã ban hành Văn bản số 21572/UBND-CNXDKH ngày 4/12/2025 gửi Bộ Tài chính đề nghị hướng dẫn cụ thể.
Ngày 17/12/2025, Bộ Tài chính có văn bản trả lời UBND tỉnh Thanh Hóa. Trong đó, Bộ dẫn ra các quy định tại Nghị định 214/2025 liên quan đến yêu cầu tiết kiệm đối với một số trường hợp áp dụng hình thức chỉ định thầu, cụ thể tại điểm a, điểm c khoản 3 Điều 79 và điểm b khoản 3 Điều 80.
Theo giải thích của Bộ Tài chính, pháp luật không quy định tỷ lệ tiết kiệm tối thiểu bắt buộc trong mọi trường hợp chỉ định thầu. Yêu cầu chủ yếu đặt ra là trong quá trình hoàn thiện hợp đồng, chủ đầu tư và nhà thầu phải thương thảo về giá, bảo đảm hiệu quả kinh tế chung. Chỉ riêng đối với gói thầu xây lắp thuộc trường hợp chỉ định thầu theo điểm e khoản 2 Điều 78, chủ đầu tư mới có trách nhiệm bảo đảm mức tiết kiệm tối thiểu 5% giá trị gói thầu.
Dù vậy, Bộ Tài chính cũng nhấn mạnh việc thực hiện theo chỉ đạo của Phó Thủ tướng tại Thông báo số 9886/VPCP-KTTH, đồng thời đưa ra các khuyến nghị mang tính chung như thông tin cho nhà thầu, khuyến khích tự nguyện giảm giá và tăng cường quản lý hợp đồng.
Song, thứ mà địa phương chờ đợi là câu trả lời “đúng luật hay đúng chỉ đạo” thì vẫn chưa được làm rõ.
Tại Quảng Trị, Sở Tài chính cũng đã có văn bản gửi Bộ Tài chính đề nghị hướng dẫn cụ thể về đối tượng áp dụng, quy trình thực hiện và các loại gói thầu có phải áp dụng mức tiết kiệm 5% hay không. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, địa phương này vẫn chưa nhận được văn bản trả lời chính thức.
Báo Tiền phong dẫn lời một lãnh đạo địa phương thừa nhận: “Không dám làm khác cả luật lẫn chỉ đạo. Mà làm theo ai cũng có rủi ro”.
Nhiều gói thầu không đạt mức giảm 5%, một số dự án phải tạm dừng
Thực tế tại Quảng Trị cho thấy, sau thông báo của Văn phòng Chính phủ, nhiều gói thầu có giá trị từ vài tỷ đồng đến hàng nghìn tỷ đồng vẫn được tổ chức đấu thầu, nhưng rất ít gói thầu đạt mức giảm giá 5%.
Ví dụ, Gói thầu thuộc Dự án thành phần 1, đầu tư xây dựng Quốc lộ 15D đoạn từ cảng Mỹ Thuỷ đến cao tốc Cam Lộ - La Sơn, đóng mở thầu ngày 23/12/2025, có giá chào thầu hơn 1.300 tỷ đồng. Liên danh xây dựng Quốc lộ 15D là nhà thầu duy nhất tham gia và chỉ giảm giá 0,09%.
Tương tự, ngày 6/1/2026, Công ty TNHH Hoàng Hưng trúng Gói thầu số 1bao gồm: Xây lắp + Đảm bảo an toàn giao thông + Dự phòng thuộc dự án Các tuyến đường nội vùng Hoa Thuỷ, do UBND xã Lệ Ninh làm chủ đầu tư.
Giá chào thầu của gói này là 11.458.045.000 đồng và mức giảm chỉ hơn 0,1%. Đại diện doanh nghiệp khẳng định việc trúng thầu hoàn toàn phù hợp với quy định pháp luật hiện hành.
Ông Trần Trung Hiếu, Trưởng phòng Đấu thầu Sở Tài chính Quảng Trị, cho biết địa phương đang rất lúng túng trong việc thực hiện yêu cầu tiết kiệm 5%, do pháp luật đấu thầu hiện nay không quy định bắt buộc trong các trường hợp như vậy.
“Một số chủ đầu tư đã đưa tiết kiệm 5% vào thương thảo hợp đồng, cũng có nhà thầu đồng ý và có nhà thầu không đồng ý, nhưng không thể loại họ để mời nhà thầu khác vào thương thảo được”, ông Trần Trung Hiếu chia sẻ.
Trước những vướng mắc đó, Sở Tài chính Quảng Trị đã gửi văn bản xin ý kiến Bộ Tài chính, nhưng sau hơn một tháng vẫn chưa nhận được phản hồi. Hệ quả là nhiều gói thầu đã hoàn tất hồ sơ nhưng phải tạm dừng phát hành, còn một số kế hoạch lựa chọn nhà thầu chưa được phê duyệt do các bên lo ngại trách nhiệm cá nhân.
Theo đại diện Sở Tài chính Quảng Trị, mong muốn lớn nhất hiện nay là sớm có hướng dẫn cụ thể, thống nhất từ Bộ Tài chính để tháo gỡ khó khăn cho công tác đấu thầu. Nếu không, yêu cầu tiết kiệm 5% có thể trở thành rào cản lớn đối với tiến độ giải ngân vốn đầu tư công.
Quảng Ngãi triệt để làm theo chỉ đạo
Tại Quảng Ngãi, sau khi Thông báo số 9886 của Văn phòng Chính phủ được ban hành, ngày 3/12/2025, Sở Tài chính tỉnh đã có văn bản gửi Cục Quản lý đấu thầu thuộc Bộ Tài chính để xin hướng dẫn. Đến ngày 19/12/2025, Cục Quản lý đấu thầu có văn bản trả lời với nội dung tương tự như phản hồi của Bộ Tài chính đối với một số địa phương khác.
Ngay sau đó, Sở Tài chính tỉnh Quảng Ngãi đã ban hành Công văn số 5387/STC-ĐTĐT gửi các sở, ban, ngành và địa phương trong tỉnh, yêu cầu triển khai các giải pháp nhằm bảo đảm tiết kiệm 5% trong quá trình chỉ định thầu, đấu thầu dự án.
Theo nhận định của một số chuyên gia, cách tiếp cận khác nhau giữa các địa phương đang tạo ra độ chênh đáng lo ngại trong việc áp dụng chính sách. Có nơi thận trọng vì lo ngại trái luật, trong khi nơi khác triển khai quyết liệt để bảo đảm kỷ luật điều hành.
Nhằm tạo sự đồng bộ trong quá trình thực hiện theo đúng tinh thần Văn bản số 9886/VPCP-KTTH của Văn phòng Chính phủ, đồng thời thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công, các chuyên gia cho rằng nếu cần thiết có thể phải nhanh chóng sửa pháp luật về đấu thầu.