Việt Nam thực tế đang đứng ở đâu trong cuộc đua môi trường kinh doanh ASEAN?
© Ảnh : Trần Việt Hưng/Báo Đấu Thầu
Đăng ký
Việt Nam không còn cạnh tranh bằng lao động giá rẻ, mà đang bước vào cuộc đua thể chế với chính các nước ASEAN từng đi trước như Malaysia hay Singapore. Liệu Top 3 về môi trường kinh doanh trong ASEAN vào năm 2028 có quá tham vọng khi Việt Nam vẫn đứng sau Singapore, Malaysia và Thái Lan ở nhiều chỉ số thể chế?
Trong nhiều năm, Việt Nam được xem là một trong những “ngôi sao đang lên” của Đông Nam Á nhờ tăng trưởng cao, ổn định chính trị và khả năng thu hút mạnh dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Nhưng khi Chính phủ Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2028 đưa môi trường đầu tư kinh doanh vào nhóm 3 nước dẫn đầu ASEAN, một câu hỏi lớn cũng xuất hiện: liệu Việt Nam đã thực sự sẵn sàng bước vào nhóm đầu khu vực, hay vẫn đang đứng ở ngưỡng cửa của một cuộc cải cách chưa hoàn tất?
Điều này phản ánh vị trí thực của Việt Nam trong cuộc tái cấu trúc chuỗi cung ứng châu Á, nơi các tập đoàn toàn cầu không còn chỉ tìm kiếm lao động giá rẻ, mà tìm kiếm một hệ sinh thái đủ sức vận hành những chuỗi giá trị công nghệ cao.
Không còn là cuộc đua lao động giá rẻ
Trong những năm gần đây, đặc biệt từ sau căng thẳng thương mại Mỹ-Trung, Việt Nam nổi lên là một trong những điểm đến hưởng lợi rõ rệt từ xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng và chiến lược “China+1”.
Tuy nhiên, điều đang diễn ra ở ASEAN hiện nay không đơn giản là sự dịch chuyển của các nhà máy, mà là sự tái phân bổ của các chuỗi giá trị.
Malaysia đang tăng tốc trong lĩnh vực bán dẫn và điện tử công nghệ cao, đặc biệt ở các khâu đóng gói, kiểm định chip và từng bước mở rộng lên các phân khúc giá trị gia tăng cao hơn.
Indonesia tận dụng lợi thế nguồn nickel dồi dào để thúc đẩy tham vọng trở thành trung tâm sản xuất vật liệu pin và hệ sinh thái xe điện của khu vực.
Thái Lan tiếp tục duy trì vị thế trung tâm sản xuất ô tô của ASEAN, đồng thời đẩy mạnh các ngành điện tử thông minh và điện tử phục vụ ngành ô tô.
Còn Singapore, dù không cạnh tranh về quy mô sản xuất, vẫn giữ vị thế dẫn đầu khu vực về môi trường đầu tư, tài chính và đổi mới công nghệ.
Vậy trong cuộc đua ấy, Việt Nam đang đứng ở đâu?
Trao đổi với Sputnik, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng (Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân) đánh giá, Việt Nam hiện vẫn nằm ngoài nhóm dẫn đầu ASEAN về môi trường kinh doanh.
“Theo báo cáo trước đây của Ngân hàng thế giới, hiện nay môi trường đầu tư kinh doanh của Việt Nam đang ở nhóm sau các nước như Singapore, Malaysia, Thái Lan và có cải thiện so với Philippines. Có thể nói Việt Nam đang ở Top 5 trong ASEAN. Vì vậy, việc đặt mục tiêu vươn lên nhóm 3 dẫn đầu ASEAN là phù hợp và thể hiện quyết tâm cải thiện môi trường kinh doanh”, PGS.TS. nhận định.
Con số ấy phản ánh một thực tế tương đối rõ: Việt Nam đã trở thành một mắt xích sản xuất quan trọng, nhưng chưa phải một trung tâm đầu tư có chất lượng thể chế thuộc nhóm đầu khu vực.
Vấn đề nằm ở chỗ, giai đoạn FDI mới đang khiến lợi thế cũ dần mất đi hiệu lực. Chi phí lao động thấp vẫn quan trọng, nhưng không còn đủ.
Nhà đầu tư công nghệ cao ngày nay cần nhiều hơn: khả năng dự báo chính sách, mức độ minh bạch, tốc độ xử lý thủ tục, chất lượng logistics, dữ liệu, hạ tầng số và cả môi trường sống cho chuyên gia quốc tế.
ASEAN đang bước vào cuộc cạnh tranh mà “giá rẻ” không còn là lợi thế quyết định.
Vì sao Việt Nam vẫn chưa bứt lên?
Việt Nam có nhiều đợt cải cách thể chế, hành chính, đầu tư, chuyển đổi số, hạ tầng, đặc biệt liên quan môi trường kinh doanh, FDI, cắt giảm điều kiện kinh doanh, cải cách thủ tục hành chính trong khoảng hai thập niên qua.
Nhưng theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, vấn đề nằm ở tốc độ thực thi, tính đồng bộ của thể chế và khả năng chuyển các cam kết thành lợi thế cạnh tranh thực tế.
“Việt Nam đã triển khai cải thiện môi trường kinh doanh trong khoảng 15-20 năm qua, nhưng nhiều khi làm được mặt này lại phát sinh vướng mắc ở mặt khác, chưa thực sự đồng bộ và quyết liệt. Vì vậy, nếu từ nay đến năm 2028, Việt Nam có thể vươn lên cạnh tranh với Singapore, Malaysia để vào Top 3 ASEAN thì đó là một bước tiến rất lớn”, chuyên gia nói với Sputnik.
Thực tế này phần nào phản ánh “nghịch lý cải cách” mà nhiều nền kinh tế đang phát triển gặp phải: chính sách có thể thay đổi nhanh, nhưng năng lực thực thi và tính thống nhất của hệ thống lại thay đổi chậm hơn.
Mục tiêu lọt vào top 3 ASEAN vì vậy không chỉ là câu chuyện cắt giảm vài thủ tục hành chính. Đó là phép thử xem Việt Nam có thể chuyển từ cải cách từng phần sang cải cách hệ thống hay không.
Tuy nhiên, PGS. TS. Nguyễn Thường Lạng cũng thẳng thắn nhìn nhận, thực tế có những quốc gia như Singapore mà Việt Nam rất khó bắt kịp trong thời gian ngắn. Bởi lẽ, Singapore gần như xây dựng được một môi trường có mức độ minh bạch rất cao.
Do đó, câu chuyện cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh của Việt Nam cần được nhìn ở nhiều khía cạnh. Muốn rút ngắn khoảng cách với Top đầu là Singapore, Việt Nam phải đồng thời xử lý nhiều nút thắt.
“Thứ nhất, phải bảo đảm môi trường đầu tư thông thoáng, minh bạch, rõ ràng và đơn giản. Thứ hai, các chi phí không chính thức cần được hạn chế tới mức thấp nhất, gần như không còn. Thứ ba, môi trường kinh doanh cần ổn định, gắn với ổn định kinh tế vĩ mô, cơ sở hạ tầng đồng bộ và tăng cường chống hàng lậu, hàng giả, hàng nhái, vấn đề mà ảnh hưởng tới môi trường kinh doanh hiện nay. Tôi cho rằng mục tiêu này là một động lực rất tốt, thể hiện quyết tâm của Chính phủ, nhưng cần cải cách đồng bộ, quyết liệt và đi vào thực chất trong giai đoạn 2026-2028”.
Những yếu tố này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh dòng vốn công nghệ cao ngày càng nhạy cảm với rủi ro. Bởi lẽ, một doanh nghiệp sẽ khó chấp nhận sự thiếu ổn định của thể chế hoặc thủ tục kéo dài không dự báo trước.
“Xương sống” của cuộc cạnh tranh mới
Tuy nhiên, nếu phải chọn một lĩnh vực Việt Nam có thể đi nhanh để tạo lợi thế cạnh tranh, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, đó là Số hóa.
“Theo tôi, lĩnh vực Việt Nam có thể đi nhanh và tạo lợi thế cạnh tranh là số hóa. Việt Nam hiện có nền tảng công nghệ khá tốt, đặc biệt trong phát triển 5G và chuyển đổi số. Từ năm 2016, Việt Nam từng có đề xuất liên quan tới hợp tác công nghệ số trong ASEAN, cho thấy tư duy đi trước trong lĩnh vực này. Tôi cho rằng, Việt Nam đang làm khá nhanh về số hóa”, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh với Sputnik.
Nhưng số hóa ở đây không chỉ là câu chuyện công nghệ. Điều quyết định nằm ở việc liệu công nghệ có thực sự làm thay đổi cách vận hành của bộ máy quản lý hay không. Theo chuyên gia, chuyển đổi số phải trở thành nền tảng cốt lõi của cải cách môi trường đầu tư.
“Số hóa phải được xem là cốt lõi, là ‘xương sống’ của cải cách môi trường đầu tư kinh doanh. Nếu làm tốt, thời gian xử lý thủ tục sẽ được rút ngắn rất nhiều, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp và nhà đầu tư nước ngoài”.
Nếu thành công, đây có thể là “đường tắt thể chế” giúp Việt Nam rút ngắn khoảng cách với các đối thủ trong khu vực.
FDI thế hệ mới: Không chỉ đến, mà phải muốn ở lại
Một thay đổi quan trọng khác trong cạnh tranh đầu tư ASEAN là việc các quốc gia giờ đây không còn chỉ bán ưu đãi thuế hay nhân công giá rẻ. Việt Nam muốn cạnh tranh với Singapore hay Malaysia thì không chỉ cải thiện thủ tục hành chính mà còn phải nâng cấp toàn bộ hệ sinh thái thu hút đầu tư.
“Hiện nay, thu hút FDI không đơn thuần chỉ là ưu đãi đầu tư mà còn liên quan đến chất lượng môi trường sống dành cho nhà đầu tư nước ngoài”, chuyên gia nói thêm.
Theo ông, Việt Nam cần nhìn bài toán FDI theo cách toàn diện hơn.
“Việt Nam cần chú ý hơn đến những yếu tố như nơi ăn ở, điều kiện sinh hoạt, môi trường ổn định, hạn chế những yếu tố gây bất an cho cuộc sống của họ”.
Đây là điểm mà Singapore hay Malaysia đã đi trước nhiều năm: không chỉ thu hút vốn, mà tạo ra những không gian sống đủ hấp dẫn để chuyên gia quốc tế, nhà quản lý cấp cao và gia đình họ sẵn sàng ở lại lâu dài.
“Hiện nay, thu hút FDI không đơn thuần chỉ là ưu đãi đầu tư mà còn liên quan đến chất lượng môi trường sống dành cho nhà đầu tư nước ngoài. Việt Nam cần chú ý hơn đến những yếu tố như nơi ăn ở, điều kiện sinh hoạt, môi trường ổn định, hạn chế những yếu tố gây bất an cho cuộc sống của họ. Nhà đầu tư nước ngoài sang Việt Nam không chỉ làm việc ngắn hạn mà nhiều người muốn sinh sống lâu dài. Vì vậy, cần tính đến các nhu cầu thực tế của họ như không gian sống, nơi sinh hoạt văn hóa - tôn giáo, các dịch vụ chất lượng cao và hệ sinh thái phù hợp”, PGS. TS. Lạng cho hay.
Theo chuyên gia, Việt Nam cần hướng tới việc hình thành những hệ sinh thái đủ sức hấp dẫn với giới doanh nhân, nhà đầu tư và chuyên gia quốc tế. Không chỉ dừng lại ở việc mời gọi đầu tư, mà phải tạo được điều kiện để họ muốn ở lại, mở rộng đầu tư và gắn bó lâu dài với Việt Nam.
“Không chỉ dừng lại ở việc mời gọi đầu tư, mà phải tạo được điều kiện để họ muốn ở lại, mở rộng đầu tư và gắn bó lâu dài với Việt Nam”.
Mục tiêu vào top 3 ASEAN vào năm 2028 nghe có vẻ là câu chuyện về thứ hạng, nhưng sâu xa hơn, đó là phép thử năng lực cải cách của Việt Nam trong một thời điểm đặc biệt của địa kinh tế khu vực. Bởi cơ hội từ làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng không kéo dài mãi.
Dòng vốn luôn dịch chuyển đến nơi cải cách nhanh hơn, minh bạch hơn và có khả năng hỗ trợ những chuỗi giá trị phức tạp hơn. Điều Việt Nam cần không chỉ là một số thay đổi kỹ thuật, mà là cách tiếp cận tổng thể.
“Muốn vào nhóm dẫn đầu ASEAN, Việt Nam phải có cách tiếp cận tổng thể hơn, tức là không chỉ cải cách thủ tục mà còn phải xây dựng được một môi trường đầu tư đồng bộ, hiện đại và thuận lợi cho nhà đầu tư ở cả khía cạnh kinh doanh lẫn cuộc sống”, vị chuyên gia kết luận.
Trong cuộc cạnh tranh FDI thế hệ mới, lợi thế chi phí có thể giúp một quốc gia được chú ý, nhưng chỉ cải cách thể chế mới giúp quốc gia đó được lựa chọn lâu dài.
Với Việt Nam, câu hỏi đến năm 2028 có lẽ không chỉ là lọt top 3 ASEAN hay không, mà là liệu nước này có tận dụng được giai đoạn tái cấu trúc kinh tế châu Á, thời điểm hiếm hoi mà khoảng cách với các nước đi trước có thể được rút ngắn nhanh nhất.
