Nền kinh tế Việt Nam có chịu được sức nóng của nhiệt độ cực đoan?
© AP Photo / Hau Dinh
Đăng ký
Miền Bắc Việt Nam đang diễn ra đợt nắng nóng gay gắt nhất từ đầu mùa hè. Tuy nhiên, tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP. HCM, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị khiến nhiệt lượng bị giữ lại giữa những khối bê tông, kính và nhựa đường, đẩy mức nhiệt cảm nhận của người dân lên cao hơn đáng kể so với khu vực ít xây dựng.
Mức nhiệt không còn xa lạ ở Đông Nam Á
Khoảng giữa trưa, những con phố Hà Nội gần như vắng bóng người đi bộ. Nhiệt độ có thể chỉ 38 hay 39 độ C, nhưng mặt đường nhựa liên tục tỏa hơi nóng, cảm giác thực tế đôi khi còn khắc nghiệt hơn nhiều.
Các đợt nắng nóng từng được coi là hiện tượng bất thường đang dần trở thành một phần của trạng thái khí hậu mới, từ Bangkok, Manila cho đến TP. HCM.
Sau các năm El Niño kỷ lục 2023-2024, nhiều thành phố lớn trong khu vực bắt đầu nhận ra rằng vấn đề không còn nằm ở một mùa hè nóng hơn bình thường, mà là sự hình thành của một mô hình phát triển đô thị khiến nhiệt độ cực đoan ngày càng kéo dài và khó kiểm soát.
Một báo cáo mới của Trung tâm Năng lượng ASEAN cho thấy bức tranh đáng lo ngại đó. Theo dự báo, đến năm 2050, Bangkok có thể trở thành đô thị nóng nhất Đông Nam Á với nhiệt độ tối đa trung bình khoảng 38,1 độ C và số ngày nắng nóng cực đoan tăng từ khoảng 45 ngày hiện nay lên 120 ngày mỗi năm.
TP. HCM đứng thứ hai trong bảng xếp hạng với mức nhiệt tối đa trung bình dự kiến đạt 37,7 độ C, cao hơn Manila (37,2 độ C), Kuala Lumpur (36,9 độ C), Jakarta và Singapore (36,1 độ C).
Nếu El Niño là nguyên nhân khiến nhiệt độ tăng đột biến trong một vài năm, thì quá trình đô thị hóa kéo dài hàng thập kỷ đang khiến các thành phố Đông Nam Á ngày càng dễ tổn thương trước mọi đợt nắng nóng.
Báo cáo của Trung tâm Năng lượng ASEAN chỉ ra rằng hai động lực chính đứng sau cuộc khủng hoảng nhiệt đô thị là biến đổi khí hậu toàn cầu và hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Đây cũng là lý do hai đầu tàu kinh tế của Thái Lan và Việt Nam đồng thời trở thành hai trong những đô thị có nguy cơ nóng nhất khu vực vào giữa thế kỷ.
Về vấn đề này, chia sẻ với Sputnik, PGS.TS Bùi Thị An, Viện trưởng Viện tài nguyên, môi trường và Phát triển cộng đồng, nguyên đại biểu Quốc hội khóa XIII nhận định việc TP. HCM nằm trong top những đô thị có nguy cơ chịu tác động mạnh của nhiệt độ cực đoan trong tương lai trước hết phản ánh xu thế nóng lên toàn cầu.
“Đây là hiện tượng mang tính khách quan và diễn ra trên phạm vi toàn thế giới. Chúng ta không thể ngăn chặn hoàn toàn xu hướng này mà chỉ có thể chủ động thích ứng và hạn chế những yếu tố làm trầm trọng thêm tình trạng biến đổi khí hậu”, PGS.TS Bùi Thị An cho hay.
Theo Cục Khí tượng Thủy văn Việt Nam, hiện tượng El Niño đã chính thức hình thành trên khu vực xích đạo trung tâm Thái Bình Dương từ tháng 6/2026 và có khả năng tiếp tục mạnh lên trong nửa cuối năm, thậm chí kéo dài sang đầu năm 2027.
Đáng chú ý, xác suất xuất hiện một đợt El Niño rất mạnh hiện được đánh giá ở mức 60-65%, với cường độ có thể tương đương sự kiện 2015-2016, một trong những đợt El Niño mạnh nhất kể từ năm 1950.
Bắc Bộ và Trung Bộ được dự báo sẽ xuất hiện nhiều đợt nắng nóng hơn bình thường, thậm chí có khả năng ghi nhận những mức nhiệt vượt kỷ lục lịch sử.
Nằm trong vành đai nhiệt đới, độ ẩm không khí cao khiến khả năng tản nhiệt của cơ thể con người suy giảm đáng kể. Khi nhiệt độ tăng thêm vài độ C, mức độ khó chịu và rủi ro sức khỏe thường tăng nhanh hơn nhiều so với các khu vực ôn đới.
“Nếu tình trạng nhiệt độ cực đoan kéo dài, tác động sẽ rất lớn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của TP. HCM. Nhiệt độ tăng cao ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, công nghiệp, dịch vụ và năng suất lao động. Đặc biệt, tác động nghiêm trọng nhất là đối với sức khỏe người dân. Những thiệt hại về sức khỏe cộng đồng nhiều khi không thể đo đếm đầy đủ bằng các con số kinh tế”, Viện trưởng Viện tài nguyên, môi trường và Phát triển cộng đồng khẳng định.
Khi các thành phố tự biến mình thành "bẫy nhiệt"
Trong hơn hai thập niên qua, Đông Nam Á đã trở thành một trong những khu vực đô thị hóa nhanh nhất thế giới.
Các thành phố lớn mở rộng không ngừng để đáp ứng nhu cầu dân số và tăng trưởng kinh tế. Những cánh đồng, ao hồ hay vùng đất ngập nước dần được thay thế bằng cao ốc, khu dân cư và hệ thống giao thông.
Theo Viện trưởng Viện tài nguyên, môi trường và Phát triển cộng đồng Bùi Thị An, sự chuyển đổi đó tạo ra hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, tức là nhiệt độ tại khu vực đô thị cao hơn đáng kể so với vùng ngoại vi.
“Ban ngày, bê tông, kính và nhựa đường hấp thụ lượng nhiệt khổng lồ từ bức xạ mặt trời. Ban đêm, lượng nhiệt này tiếp tục được giải phóng trở lại môi trường, khiến thành phố không thể hạ nhiệt”.
Tại nhiều khu vực trung tâm đô thị ở châu Á, nhiệt độ thực tế có thể cao hơn từ 3-7 độ C so với vùng ven.
Bangkok và TP. HCM đều có mật độ dân cư cao, giao thông đông đúc, tỷ lệ phủ xanh thấp hơn nhu cầu phát triển và tốc độ xây dựng liên tục.
Nghịch lý là chính những động lực tạo ra tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ nhất lại đang góp phần làm gia tăng rủi ro khí hậu.
Nắng nóng đang trở thành vấn đề kinh tế
Trong bối cảnh các đợt nắng nóng kéo dài ngày càng thường xuyên, khả năng thích ứng khí hậu đang dần trở thành một chỉ số năng lực cạnh tranh mới của các đô thị, không kém gì hạ tầng giao thông hay nguồn nhân lực, đặc biệt đối với các nền kinh tế đang phát triển nhanh như Việt Nam.
"Nhiệt độ tăng cao ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, công nghiệp, dịch vụ và năng suất lao động. Đặc biệt, tác động nghiêm trọng nhất là đối với sức khỏe người dân. Những thiệt hại về sức khỏe cộng đồng nhiều khi không thể đo đếm đầy đủ bằng các con số kinh tế. Điều quan trọng hiện nay là giảm phát thải khí nhà kính thông qua phát triển giao thông xanh, công trình xanh, tăng diện tích cây xanh đô thị, bảo vệ rừng và kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm”, PGS.TS Bùi Thị An, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và phát triển cộng đồng nhận định với Sputnik.
Đối với TP. HCM, nhóm chịu tác động sớm nhất có thể sẽ là các ngành phụ thuộc lao động trực tiếp ngoài trời như xây dựng, logistics, vận tải, giao nhận hàng hóa và các hoạt động dịch vụ đô thị.
Khi nhiệt độ vượt ngưỡng chịu đựng của cơ thể, thời gian lao động hiệu quả giảm xuống, chi phí làm mát tăng lên, nguy cơ tai nạn lao động và các bệnh liên quan đến sốc nhiệt cũng gia tăng.
Điều đáng chú ý là những tác động này thường diễn ra âm thầm. Chúng không tạo ra thiệt hại đột ngột như bão lũ nhưng lại bào mòn năng suất lao động, sức khỏe cộng đồng và chi phí vận hành của doanh nghiệp theo thời gian.
“Đầu tàu kinh tế” thích ứng đến đâu?
Khác với nhiều năm trước khi các cuộc thảo luận về biến đổi khí hậu chủ yếu xoay quanh nước biển dâng và ngập lụt, yếu tố nhiệt độ cực đoan hiện đã bắt đầu xuất hiện trong các chiến lược phát triển đô thị của Việt Nam.
Theo PGS.TS Bùi Thị An, TP. HCM là một trong những địa phương sớm tích hợp các yếu tố biến đổi khí hậu, nước biển dâng và nhiệt độ cực đoan vào quy hoạch phát triển hạ tầng.
"Việc chủ động dự báo, xây dựng các kịch bản ứng phó và triển khai giải pháp thích ứng từ sớm sẽ giúp giảm thiểu đáng kể thiệt hại so với việc chỉ phản ứng khi sự cố đã xảy ra. Tuy nhiên, thách thức hiện nay không chỉ là xây dựng các kịch bản thích ứng mà còn là thay đổi tư duy phát triển đô thị", bà nói.
TP. HCM cũng thúc đẩy mô hình phát triển "đô thị thích ứng với nước", kết hợp hồ điều tiết, công viên ngập nước, tăng diện tích cây xanh và không gian mở nhằm giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Một ví dụ là hệ thống hồ điều tiết ngầm và các công viên trữ nước đang được nghiên cứu, triển khai tại nhiều khu vực ngập úng của thành phố. Bên cạnh đó, Khu đô thị mới Thủ Thiêm được quy hoạch với cao độ nền, hệ thống thoát nước và các hành lang sinh thái có tính đến các kịch bản nước biển dâng trong tương lai.
Đây được xem là những bước đi nhằm giảm thiểu thiệt hại kinh tế do biến đổi khí hậu gây ra đối với một trong những đầu tàu tăng trưởng của cả nước.
Chuyên gia cho rằng, các thành phố châu Á trong tương lai sẽ không còn cạnh tranh đơn thuần bằng hạ tầng giao thông hay chi phí lao động, mà còn bằng khả năng chống chịu trước các hiện tượng khí hậu cực đoan.
Một thành phố quá nóng sẽ kéo theo chi phí điện năng cao hơn, năng suất thấp hơn, chất lượng sống suy giảm và khả năng thu hút nhân lực chất lượng cao cũng giảm theo.
Đó là lý do các đô thị từ Singapore đến Tokyo đang đầu tư ngày càng mạnh vào không gian xanh, vật liệu xây dựng phản xạ nhiệt, quy hoạch thông gió đô thị và các giải pháp hạ nhiệt tự nhiên.
“Mỗi địa phương có những đặc điểm tự nhiên khác nhau nên không thể áp dụng hoàn toàn giống nhau. Chẳng hạn, TP. HCM chịu tác động của triều cường và nước biển dâng, trong khi Hà Nội có những thách thức riêng về khí hậu và đô thị hóa. Dù vậy, mỗi thành phố đều có thể tham khảo những giải pháp chung như phát triển năng lượng tái tạo, tăng cường sử dụng năng lượng mặt trời, năng lượng gió, đẩy mạnh các công trình xanh, mở rộng không gian cây xanh. Đặc biệt, cần nâng cao năng lực dự báo, phòng ngừa rủi ro. Chủ động chuẩn bị và thích ứng luôn hiệu quả hơn rất nhiều so với bị động ứng phó khi thiên tai và các hiện tượng thời tiết cực đoan đã xảy ra”, Viện trưởng Bùi Thị An nêu rõ.
Nắng nóng đang trở thành một phần của môi trường kinh tế mới tại Đông Nam Á. Và khi đó, thước đo năng lực cạnh tranh của các đô thị có thể không chỉ nằm ở tốc độ tăng trưởng, mà còn ở khả năng thích ứng với một thế giới ngày càng nóng hơn.
