Tướng Việt Nam cảnh báo về “thung lũng chết” và “bẫy công nghệ” quân sự
© Ảnh : TTXVN - Trần Hiền Hạnh
Đăng ký
Làm chủ công nghệ không chỉ là sở hữu thiết bị hay hoàn thành đề tài nghiên cứu. Tại hội thảo của Học viện Kỹ thuật Quân sự, các chuyên gia, tướng lĩnh quân đội Việt Nam đã nhấn mạnh yêu cầu đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, giải quyết những bài toán lớn của quốc phòng, đồng thời tránh nguy cơ phụ thuộc vào công nghệ và đối tác nước ngoài.
Đại học nghiên cứu phải giải quyết được những bài toán lớn
Sáng 19/10, tại Hà Nội, Học viện Kỹ thuật Quân sự (Bộ Quốc phòng) tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Học viện Kỹ thuật quân sự với phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại”, hướng tới kỷ niệm 60 năm Ngày truyền thống Học viện (28/10/1966 - 28/10/2026).
Chủ trì hội thảo, Trung tướng, PGS.TS Lê Minh Thái, Giám đốc Học viện, cho biết việc triển khai Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 3488 của Quân ủy Trung ương đã góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ nền, công nghệ lõi và phát triển đội ngũ khoa học. Tuy nhiên, Học viện cần tiếp tục tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, cơ chế quản lý và kết nối nghiên cứu với sản xuất, sử dụng.
Ông đề nghị tập trung phát triển các cụm công nghệ chiến lược, đổi mới quản trị đại học nghiên cứu, xây dựng các nhóm nghiên cứu chuyên sâu và thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp.
Phát biểu tại hội thảo, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng sau 60 năm phát triển, Học viện đã có nền tảng vững chắc về đào tạo kỹ sư, cán bộ kỹ thuật và nhà khoa học. Tuy nhiên, yêu cầu hiện nay không chỉ là tiếp nhận, làm chủ công nghệ sẵn có mà còn phải tạo ra công nghệ và tri thức mới. Theo ông, đại học nghiên cứu không nên được đánh giá chủ yếu bằng số đề tài hay công bố khoa học, mà bằng khả năng giải quyết những bài toán lớn của Quân đội và đất nước.
Ông Nguyễn Mạnh Hùng, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, phát biểu tại hội thảo
© Ảnh : TTXVN - Trần Hiền Hạnh
Ông Hùng phân biệt làm chủ công nghệ là biết cách thực hiện một công việc, còn làm chủ bài toán là nhận diện đúng vấn đề cần giải quyết và giá trị của lời giải. Khi công nghệ thay đổi nhanh, năng lực xác định bài toán sẽ giúp nhà khoa học lựa chọn giải pháp phù hợp và định hướng nghiên cứu lâu dài. Vì vậy, thay vì triển khai nhiều đề tài ngắn hạn, phân tán, ông đề xuất lựa chọn những bài toán lớn để theo đuổi liên tục trong 5-10 năm, kết hợp nghiên cứu phát triển công nghệ mới với giải quyết nhu cầu thực tiễn.
Theo nguyên Bộ trưởng, những yêu cầu khắt khe của quốc phòng có thể thúc đẩy tiến bộ công nghệ, trong khi thị trường dân sự giúp mở rộng ứng dụng và giảm giá thành. Học viện cũng có thể huy động mạng lưới cựu học viên tham gia nghiên cứu, giảng dạy và kết nối doanh nghiệp; đồng thời phát triển nguồn lực thông qua hợp đồng R&D, chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Ông đề nghị chú trọng những chỉ tiêu phản ánh tác động thực tế, như số công nghệ lõi được làm chủ, sản phẩm ứng dụng công nghệ của Học viện, hợp đồng nghiên cứu do doanh nghiệp đặt hàng và doanh nghiệp công nghệ hình thành từ kết quả nghiên cứu.
“Đại học nghiên cứu không được hình thành đơn thuần bằng việc đổi tên hay một quyết định hành chính, mà khi nghiên cứu thực sự trở thành phương thức tồn tại và phát triển của nhà trường”, ông Hùng nhấn mạnh.
Vượt “thung lũng chết” từ nghiên cứu đến sản xuất
Thiếu tướng, PGS.TS Mai Quang Huy, Phó Giám đốc Học viện Kỹ thuật Quân sự, cho rằng cần chuyển từ việc đánh giá nghiên cứu qua số lượng đề tài, công bố khoa học sang giá trị ứng dụng và năng lực làm chủ công nghệ chiến lược.
Thiếu tướng, PGS.TS Mai Quang Huy, Phó Giám đốc Học viện Kỹ thuật quân sự, phát biểu tại hội thảo
© Ảnh : TTXVN - Trần Hiền Hạnh
Ông gọi khoảng cách từ nghiệm thu đề tài đến hình thành sản phẩm có thể sử dụng là “thung lũng chết” của công nghệ, đòi hỏi cơ chế hỗ trợ và quản trị xuyên suốt.
“Sản phẩm quốc phòng thường phải trải qua chế thử, thử nghiệm môi trường, đánh giá độ tin cậy, chuẩn hóa, tích hợp và bảo đảm kỹ thuật. Học viện cần quản trị cả giai đoạn sau nghiệm thu, đồng thời kết nối đơn vị sử dụng và cơ sở sản xuất ngay từ khi hình thành nhiệm vụ”, ông Huy phân tích.
Theo ông, mỗi nhiệm vụ nghiên cứu phải làm rõ giá trị tạo ra, đối tượng thụ hưởng và khả năng tiếp tục phát triển công nghệ. Quản trị khoa học cũng cần chuyển từ kiểm soát thủ tục, từng đề tài riêng lẻ sang quản lý theo mục tiêu, danh mục nhiệm vụ, nguồn lực và kết quả thực tế.
Thiếu tướng Mai Quang Huy đề xuất xây dựng bản đồ năng lực nghiên cứu, xác định các chuyên gia, phòng thí nghiệm và lĩnh vực cần bổ sung; đồng thời phát triển những chương trình liên ngành dài hạn, có sản phẩm mục tiêu và người đứng đầu chịu trách nhiệm đến cùng.
Đồng quan điểm, Thiếu tướng, TS Dương Minh Hải, Cục trưởng Cục Khoa học quân sự (Bộ Quốc phòng), nhấn mạnh nghiên cứu phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn về tác chiến, tổ chức lực lượng và bảo đảm kỹ thuật. Cơ quan đặt hàng, đơn vị sử dụng, Học viện và cơ sở sản xuất cần phối hợp ngay từ đầu để bảo đảm khả năng ứng dụng.
Thiếu tướng, Tiến sĩ Dương Minh Hải, Cục trưởng Cục Khoa học quân sự (Bộ Quốc phòng), phát biểu tại hội thảo
© Ảnh : TTXVN - Trần Hiền Hạnh
Theo ông Hải, làm chủ công nghệ không chỉ dừng ở vận hành hoặc sở hữu sản phẩm mà còn phải có khả năng tái tạo, cải tiến và phát triển qua nhiều thế hệ. Vì vậy, cần xây dựng các chương trình nghiên cứu trung và dài hạn, tập trung nguồn lực cho công nghệ ưu tiên, khai thác hiệu quả phòng thí nghiệm dùng chung và kết nối toàn bộ quá trình từ xác định nhu cầu đến sản xuất, sử dụng.
Thiếu tướng, TS Nguyễn Hồng Sơn, Cục trưởng Cục Quản lý công nghệ thuộc Tổng cục Công nghiệp quốc phòng, cho biết Học viện đã chủ trì nghiên cứu thành công nhiều sản phẩm như pháo tự hành 130 mm PTH-130, giàn phóng đạn phản lực WM-18VN, súng và đạn bắn trong hai môi trường, súng chế áp UAV.
Tuy nhiên, một số đề tài còn nặng lý thuyết, dừng ở bài báo hoặc mô hình thí nghiệm. Việc chuyển giao sang nhà máy gặp khó do tiêu chuẩn thiết kế chưa phù hợp với năng lực gia công thực tế, trong khi cơ chế chia sẻ rủi ro tài chính chưa hoàn thiện.
“Giải pháp cốt lõi là việc áp dụng triệt để mô hình phát triển vòng đời khép kín trong thiết kế và chế tạo vũ khí, yêu cầu các cơ quan đặt hàng, đơn vị sản xuất tiếp nhận chuyển giao công nghệ phải tham gia sâu vào quy trình nghiên cứu ngay từ những bước hình thành ý tưởng ban đầu và xây dựng bài toán kỹ thuật”, ông Sơn nhấn mạnh.
Theo ông, việc chuyển giao cần được số hóa đầy đủ, từ dữ liệu thiết kế, bản vẽ đến bí quyết công nghệ và tiêu chuẩn kiểm tra chất lượng. Đồng thời, cần có cơ chế thử nghiệm, chấp nhận rủi ro kỹ thuật ở mức kiểm soát được, đầu tư hạ tầng nghiên cứu dùng chung và gắn đào tạo với thực tế sản xuất.
Cảnh báo nguy cơ lệ thuộc vào một đối tác công nghệ
Thiếu tướng Tống Hữu Nghĩa, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục 2 (Bộ Quốc phòng), cho biết Học viện Kỹ thuật Quân sự đã hợp tác với hơn 180 trường đại học, viện nghiên cứu tại hơn 30 quốc gia, tạo điều kiện tiếp cận và phát triển các lĩnh vực công nghệ mới.
Thiếu tướng Tống Hữu Nghĩa, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục II, phát biểu tại hội thảo
© Ảnh : TTXVN - Trần Hiền Hạnh
Tuy nhiên, theo ông, tiếp nhận hoặc vận hành thiết bị không có nghĩa đã thực sự làm chủ công nghệ.
“Sở hữu hoặc vận hành được thiết bị chưa đồng nghĩa với việc kiểm soát được công nghệ cốt lõi. Năng lực làm chủ đòi hỏi phải hiểu sâu nguyên lý, tự bảo đảm kỹ thuật, cải tiến tính năng, tích hợp hệ thống và từng bước tiến tới tự thiết kế, chế tạo các thế hệ sản phẩm mới”, Thiếu tướng Tống Hữu Nghĩa cho biết.
Ông cảnh báo nguy cơ rơi vào những “bẫy công nghệ” như phụ thuộc bản quyền, sử dụng thiết bị khép kín không cho phép can thiệp hoặc lệ thuộc chuyên gia bên ngoài. Để phòng ngừa, cần làm rõ quyền sở hữu trí tuệ, quyền cải tiến và khai thác dữ liệu ngay từ khi ký kết hợp tác, đồng thời tránh phụ thuộc duy nhất vào một đối tác nước ngoài trong các lĩnh vực chiến lược.
Thiếu tướng Tống Hữu Nghĩa đề xuất lựa chọn 5-7 nhóm nghiên cứu mũi nhọn để tập trung đầu tư nhân lực, thiết bị và kinh phí; bố trí nhiệm vụ, điều kiện làm việc phù hợp cho cán bộ sau đào tạo.
Theo ông, hiệu quả hợp tác phải được đánh giá bằng khả năng Học viện tiếp tục nghiên cứu, cải tiến và phát triển các thế hệ công nghệ mới mà không còn cần đến sự hỗ trợ của đối tác.
Các ý kiến tại hội thảo góp phần định hướng phát triển Học viện Kỹ thuật Quân sự đến năm 2035, tầm nhìn 2045, hướng tới trở thành đại học nghiên cứu trọng điểm, trung tâm đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ quốc phòng và công nghệ lưỡng dụng.
