“Sấm truyền đã có xác nhận”. Những bí ẩn gì thực sự mã hóa trong lịch cổ Maya
© Shutterstock/FOTODOM / mure3496
Đăng ký
Các chuyên gia khảo cổ đã giải mã thêm một bí ẩn nữa về cuốn lịch của sắc tộc huyền thoại vùng Trung Mỹ. Cổ vật bí ẩn này đang đảo lộn hoàn toàn các quan niệm về cách tính niên đại của người Maya và dự báo ngày Tận thế sắp tới. Liệu thế giới có nên chuẩn bị cho ngày Tận thế hay chăng – mời xem lời giải cho câu hỏi này trong bài viết của Sputnik.
Cuộc cách mạng thực sự
“Văn bản số 19” được phát hiện khoảng 50 năm trước tại thành phố Maya Xultun ở Guatemala. Trên bức tường của ngôi đền chỉ vẻn vẹn vài chục chữ tượng hình.
Suốt một thời gian dài, giới khoa học đã không thể giải mã hoàn toàn những chữ này. Các nhà ngôn ngữ học chỉ hiểu rằng trong văn bản liên tục nhắc đến con số 2920. Đối với người da đỏ, con số này gần như là linh thiêng - đó vừa là 5 chu kỳ đầy đủ trọn vẹn của sao Kim, vừa là 8 năm mặt trời.
Sau nhiều năm phân tích tỉ mỉ, văn bản cuối cùng cũng được giải mã. Nói theo ngôn ngữ hiện đại, đó gần như là một luận văn về Toán học cao cấp. Người ta thậm chí còn xác định được tên của tác giả - một bác học tên là Sak Tahn Waax (dịch từ tiếng Maya nghĩa là “Cáo ngực trắng” hoặc “Cáo bờm trắng”).
Ông đã quan sát sao Kim kỹ lưỡng. Và đã phát hiện ra một số bí quyết-know-how.
“Trong các văn bản khoa học của người Maya đã phát hiện được trước đây, chúng tôi đã gặp một cách tính toán khá nguyên thủy về ngày tiếp theo mà sao Kim đi qua đĩa Mặt Trời. Người da đỏ chỉ đơn giản lấy các tính toán trước đó làm cơ sở và điều chỉnh kết quả của mình cho phù hợp. Tất nhiên, có kèm sai số”, - giáo sư Nhân chủng học Franco Rossi từ Viện Công nghệ Massachusetts cho biết.
Người dân tập trung trước Kim tự tháp Kukulkan ở Chichen Itza, Mexico, để kỷ niệm ngày xuân phân.
© AP Photo / Israel Leal
Còn Sak Tahn Waax thì lần đầu tiên đã nhìn thấy tính quy luật trong những sự kiện thiên văn và đề xuất một công thức đặc biệt. Về bản chất, đây là dãy Fibonacci - một dãy số có được suy ra từ quy tắc đơn giản: mỗi số mới bằng tổng của hai số trước đó (0, 1, 1, 2, 3, 5, v.v.).
“Không thể khẳng định chắc chắn liệu chính Sak Tahn Waax đã khám phá ra dãy Fibonacci hay là hiểu nó theo cách của các nhà Toán học hiện đại. Nhưng chính việc trong xã hội cổ đại, dù ở mức độ trực giác, mà người ta đã đạt đến những khái quát khoa học ở cấp độ cao như vậy đã nói lên rất nhiều điều”, giáo sư Rossi lưu ý.
Hơn thế nữa, Sak Tahn Waax đã khéo léo kết hợp các tính toán mang tính đột phá của mình vào hệ thống lịch. Trong luận văn, ông đề xuất sử dụng các công thức mà ông đã rút ra để lập nên những cuốn lịch chính xác hơn, đồng thời giải thích về nguyên lý tuần hoàn nói chung.
Ở phần cuối, nhà toán học cổ đại đã ghi mốc ngày tháng - năm 781 (quy đổi sang niên đại hiện đại).
Dành cho con người, dành cho các vị thần và dành cho nghi lễ hiến tế
Khám phá này, theo ý kiến của các nhà khoa học, có thể đặt dấu chấm khép lại cuộc tranh cãi kéo dài nhiều năm về việc rốt cuộc người Maya đã nhận thức về thời gian như thế nào: theo đường thẳng hay là theo chu kỳ tuần hoàn.
Tranh tường từ một ngôi mộ ở Huaxactun
© REUTERS Alamy/The Picture Art Collection
Ở người da đỏ đã tồn tại không chỉ một, mà là cả ba hệ quy chiếu thời gian. Hơn nữa khá phức tạp.
Hệ đầu tiên là Tzolkin (Lịch thần/tôn giáo). Lịch tế lễ 260 ngày, được chia thành các khoảng thời gian ngắn gồm 20 và 13 ngày đêm.
Nó được sử dụng để xác định mốc diễn ra ngày hội và tế lễ.
Haab là lịch dân sự mỗi năm có 365 ngày. Gồm 18 tháng, mỗi tháng có 20 ngày (18 × 20 = 360 ngày), cộng thêm 5 ngày cuối năm đặc biệt gọi là Wayeb (hay Wayhaab) vốn coi là khoảng thời gian kiêng kỵ, không may mắn. Người ta dựa vào lịch này để đối chiếu thời điểm bắt đầu các mùa khô và mùa mưa, mùa gieo hạt và mùa thu hoạch.
Và cái gọi là Hệ thống Đếm dài (Long Count). Ở đây, các khoảng thời gian rộng lớn được chia nhỏ thành các đoạn là bội số của 10. Đồng thời, các “thế kỷ” (các nhóm 10) không phải lúc nào cũng biểu thị số ngày. Đôi khi là số tháng và thậm chí là số năm.
Manh mối ngay dưới chân
Nhưng cũng có những lập luận ủng hộ nhận thức thời gian theo đường thẳng. Vào năm 2015, ở vùng lân cận thị trấn Nuevo Santa của Mexico, các nhà khảo cổ đã phát hiện ra một thành phố Maya chưa từng được biết đến trước đây là El Palmar.
Trong mùa khai quật vừa qua, dưới sự lãnh đạo của bà Adriana Velasquez Morlet Giám đốc Viện Khảo cổ học ở Campeche, các chuyên gia đã nghiên cứu chi tiết bàn thờ của khu thánh tích chính trong thành phố. Và ở vị trí cách đó vài mét, họ đã đào lên một tấm bia đá. Theo lời bà Morlet, tấm bia khá cổ xưa.
“Vào các thời kỳ muộn hơn sau này, người Maya đã chế tác những tấm bia có hình khối rõ nét hơn. Còn tấm bia này lại có kích thước của khối đá nguyên sơ lựa chọn ban đầu, chưa hề qua gia công”, - bà giải thích.
Trên đài tưởng niệm, người ta đã phân biệt được dấu tích của chữ tượng hình. Để luận giải, đã phải tốn không ít công sức. Bởi qua nhiều thế kỷ, đá vôi đã bị nước xói mòn.
“Chúng tôi đã sử dụng máy quét 3D có độ phân giải cao, ghi lại các chi tiết với độ chính xác đến 1/10 milimét. Sau đó, bằng phương pháp chiếu sáng máy tính, chúng tôi đã rọi sáng mô hình 3D thu được từ những hướng khác nhau, nhằm làm cho đường nét của các chữ tượng hình trở nên rõ ràng hơn”, - một trong những người phụ trách dự án, giáo sư Nhân chủng học thuộc Đại học California Kenichiro Tsukamoto cho biết.
Tác phẩm "Hòn đá Mặt trời" nằm tại Trung tâm Văn hóa Jesús Reyes Eroles ở Coyoacán, Thành phố Mexico.
CC BY-SA 4.0 / Vgodínez99 / La Piedra del Sol (cropped image)
Đã xác định được các từ “vua”, “quyền lực” và tên tự gọi của El Palmar. Điều quan trọng nhất là trên tấm bia có khắc một ngày tháng. Hơn nữa lại rất khó hiểu.
Không tương hợp với bất kỳ hệ thống nào
“Cả theo lịch Tzolkin lẫn lịch Haab đều không cho ra kết quả gì. Chỉ còn lại một phương án – Hệ thống Đếm dài. Hai cuộc giám định được tiến hành độc lập đã cho ra kết quả gần như trùng khớp: đó là ngày 31 tháng 8 năm 179 hoặc năm 180 sau Công nguyên”, - giáo sư Tsukamoto xác nhận.
Sau đó, ở gần bàn thờ, đã tìm thấy những mảnh vỡ của ba tấm bia khác có chữ tượng hình.
“Xét theo kỹ thuật chế tác đá và đặc điểm nét chạm khắc, có thể thấy rằng chúng thuộc thời kỳ muộn hơn. Giả định của chúng tôi đã được xác nhận bởi kết quả phân tích phóng xạ cacbon. Những chiếc cột đá này được làm ra ít nhất là một thế kỷ trước đó”, - bà Adriana Velasquez Morlet lưu ý.
Trong văn bản trên những tấm bia cũng có chứa mốc ngày tháng. Niên đại được tính toán vẫn theo chính hệ Đếm dài Long Count đó.
“Nhưng điều kinh ngạc nhất, là nó không hề tương thích với các chu kỳ của Mặt Trời và Mặt Trăng, cũng như với các khoảng thời gian sao Kim đi qua đĩa mặt trời, vốn là những định hướng thiên văn quen thuộc của người da đỏ”, - giáo sư Tsukamoto nói.
Điểm khởi đầu của ngày tháng thứ hai là năm trị vì của vị vua trước đó. Hóa ra, ở những giai đoạn đầu của lịch sử, người Maya hoàn toàn không dùng cách tính niên đại theo chu kỳ tuần hoàn, mà là theo lịch tuyến tính-đường thẳng, - nhà nhân chủng học kết luận.
Điều này cũng được chứng minh bởi cuộc giám định phóng xạ cacbon bổ sung được thực hiện gần đây, cho thấy rằng tấm bia đầu tiên từ El Palmar đã được chế tác vào những năm 300 trước Công nguyên.
