Phá thế độc quyền điện hạt nhân: Đề xuất mới của Việt Nam mở ra cơ hội hợp tác công nghệ với Nga?
17:36 02.11.2026 (Đã cập nhật: 17:38 02.11.2026)
© Sputnik / Maksim Blinov
/ Đăng ký
Việt Nam đang tìm kiếm mô hình đầu tư và công nghệ mới cho điện hạt nhân khi đề xuất mở rộng sự tham gia của khu vực tư nhân vào phát triển các lò phản ứng module nhỏ (SMRs). Trong bối cảnh đó, kinh nghiệm phát triển SMR của Nga, đặc biệt là điện hạt nhân nổi, mở ra một hướng hợp tác đáng chú ý.
Từ "độc quyền Nhà nước" đến tư nhân hóa SMR
Nhu cầu bảo đảm nguồn cung điện ổn định đang trở thành một trong những thách thức đối với Việt Nam trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, cùng mục tiêu phát triển các ngành công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn và trung tâm dữ liệu, đòi hỏi hệ thống năng lượng phải vừa mở rộng công suất, vừa giảm phát thải.
Đặc điểm của các ngành công nghiệp này là nhu cầu sử dụng điện lớn, liên tục và có yêu cầu cao về độ ổn định. Trong khi đó, việc gia tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo cũng đặt ra yêu cầu đầu tư đồng bộ vào hệ thống truyền tải, lưu trữ và các nguồn điện có khả năng cung cấp ổn định.
Trong bối cảnh đó, điện hạt nhân module nhỏ (Small Modular Reactor – SMR) được quan tâm như một phương án bổ sung cho cơ cấu nguồn điện. So với các nhà máy điện hạt nhân công suất lớn, SMR có quy mô tổ máy nhỏ hơn, thiết kế theo module và có khả năng triển khai tại những địa điểm phù hợp với nhu cầu sử dụng điện cụ thể.
Đánh giá về sự thay đổi trong cách tiếp cận này, PGS.TS Vương Hữu Tấn - Nguyên Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ) phân tích với Sputnik:
"Việc Bộ Công Thương đề xuất cho phép tư nhân đầu tư xây dựng và vận hành nhà máy điện hạt nhân module nhỏ (SMRs) phản ánh sự thay đổi chiến lược trong quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử. Chúng ta đang chuyển từ tư duy Nhà nước độc quyền sang cơ chế cho phép tư nhân làm những công trình có quy mô nhỏ hơn. Mô hình này xuất phát từ đòi hỏi thực tế: nhằm giải quyết bài toán khó khăn trong đầu tư và thu xếp tài chính cho các dự án điện hạt nhân nếu chỉ trông chờ vào ngân sách Nhà nước".
Tuy nhiên, cần phân biệt việc mở rộng sự tham gia của doanh nghiệp tư nhân với tư nhân hóa toàn bộ lĩnh vực điện hạt nhân. Nhà nước vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hoạch định chính sách, cấp phép, giám sát an toàn và bảo đảm an ninh hạt nhân. Đây là lĩnh vực mà hiệu quả kinh doanh không thể được đặt cao hơn các yêu cầu an toàn quốc gia.
Ngoài vốn, thách thức còn ở năng lực quản lý
Việc huy động được nguồn vốn tư nhân mới chỉ giải quyết một phần bài toán phát triển SMR. Khác với nhiều dự án năng lượng thông thường, nhà máy điện hạt nhân phải đáp ứng hệ thống yêu cầu nghiêm ngặt về thiết kế, xây dựng, vận hành, bảo vệ bức xạ và ứng phó sự cố.
Đối với Việt Nam, thách thức nằm ở việc xây dựng đồng bộ các quy định hướng dẫn, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình thẩm định và năng lực giám sát phù hợp với đặc điểm của từng loại lò phản ứng.
Một vấn đề đáng chú ý là trách nhiệm pháp lý khi xảy ra sự cố. Theo quy định tại Luật Năng lượng nguyên tử, chủ đầu tư hoặc tổ chức vận hành cơ sở hạt nhân phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại hạt nhân theo các điều kiện luật định, đồng thời phải có bảo hiểm hoặc hình thức bảo đảm tài chính phù hợp.
Điều này đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp tư nhân không chỉ về vốn đầu tư ban đầu, mà còn về năng lực tài chính dài hạn, quản trị rủi ro và khả năng duy trì các điều kiện an toàn trong toàn bộ vòng đời dự án.
"Dù một số doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đã đủ năng lực tài chính, nhưng việc triển khai SMR đang đối mặt với những thách thức cực kỳ lớn. Chúng ta chưa có khuôn khổ luật pháp và pháp quy hoàn chỉnh cho SMR, hệ thống tiêu chuẩn - quy chuẩn kỹ thuật còn bỏ ngỏ. Quan trọng hơn, cơ sở hạ tầng quốc gia theo hướng dẫn của IAEA cũng như nguồn nhân lực chuyên sâu trong các công ty tư nhân hiện nay gần như là con số 0", PGS.TS Tấn bóc tách những thách thức này.
Nhận định của chuyên gia cho thấy khoảng cách giữa năng lực tài chính và năng lực triển khai một dự án hạt nhân vẫn còn đáng kể. Một doanh nghiệp có thể đủ khả năng thu xếp vốn xây dựng nhà máy nhưng chưa chắc đã có đội ngũ chuyên môn, hệ thống quản trị an toàn và kinh nghiệm vận hành đáp ứng yêu cầu.
Vì vậy, việc mở rộng sự tham gia của tư nhân cần đi cùng cơ chế cấp phép minh bạch, cơ quan quản lý an toàn có đủ năng lực và tính độc lập, cũng như hệ thống kiểm soát chặt chẽ trong suốt vòng đời nhà máy.
Việt Nam cần SMR để giải quyết bài toán nào?
Một trong những quyết định quan trọng nhất trước khi triển khai SMR là xác định rõ mục đích sử dụng. Không phải mọi thiết kế lò phản ứng module nhỏ đều phù hợp với mọi địa điểm và nhu cầu năng lượng.
Đối với một quốc gia có đường bờ biển dài, nhiều đảo và hoạt động kinh tế biển phát triển như Việt Nam, các ứng dụng ngoài khơi cũng là hướng cần nghiên cứu. Tuy nhiên, mỗi phương án đều phải được đánh giá trên cơ sở nhu cầu thực tế, điều kiện địa điểm, khả năng kết nối hạ tầng và yêu cầu an toàn.
"Chúng ta phải xác định rất rõ mục tiêu ưu tiên phát triển SMR ở Việt Nam là gì. Là để thay thế các nhà máy nhiệt điện than sắp hết hạn nhằm thực hiện cam kết Net Zero? Là để cung cấp điện cho các vùng sâu vùng xa không có lưới điện? Hay cung cấp điện và nước ngọt cho các đảo ngoài khơi, các giàn khoan dầu khí? Hay để làm nguồn nhiệt - điện cho các khu công nghiệp tập trung và các trung tâm AI? Tùy theo mục đích ưu tiên đó, Việt Nam mới quyết định chọn công nghệ nào", Nguyên Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân nhấn mạnh với Sputnik.
Đây là điểm có ý nghĩa quyết định đối với chiến lược phát triển SMR. Nếu mục tiêu là bổ sung nguồn điện cho hệ thống quốc gia, tiêu chí lựa chọn sẽ khác với trường hợp cung cấp điện và nhiệt cho một tổ hợp công nghiệp hoặc một khu vực biệt lập.
Việc lựa chọn công nghệ cũng cần dựa trên mức độ hoàn thiện, kinh nghiệm vận hành, khả năng cung ứng nhiên liệu, bảo trì, xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng và phương án tháo dỡ nhà máy khi kết thúc vòng đời.
Theo chuyên gia, Việt Nam cần ưu tiên những công nghệ tiên tiến đã được kiểm chứng thực tế, thay vì trở thành nơi thử nghiệm các thiết kế chưa chứng minh được khả năng vận hành an toàn và hiệu quả.
Nga và ưu thế thực chứng
Trong số các quốc gia phát triển công nghệ SMR, Liên bang Nga có kinh nghiệm đáng chú ý về nhà máy điện hạt nhân nổi. Nhà máy Akademik Lomonosov, sử dụng hai lò phản ứng KLT-40S, đã bắt đầu vận hành thương mại từ tháng 5/2020 tại thành phố Pevek, vùng Chukotka. Đây là một trong những mô hình điện hạt nhân module nhỏ đã được đưa vào khai thác thực tế.
Kinh nghiệm này đặc biệt đáng quan tâm khi xem xét khả năng cung cấp điện cho những khu vực xa xôi, có điều kiện kết nối với lưới điện hạn chế. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ điện hạt nhân nổi tại Việt Nam cần được đánh giá riêng về điều kiện hàng hải, môi trường biển, hạ tầng tiếp nhận, cơ chế quản lý và trách nhiệm an toàn.
Ở thị trường quốc tế, Nga cũng đang thúc đẩy xuất khẩu công nghệ SMR. Tại Uzbekistan, Rosatom triển khai dự án lò phản ứng RITM-200N trên đất liền. Dự án ban đầu được thiết kế gồm sáu tổ máy SMR, sau đó được điều chỉnh thành hai tổ máy VVER-1000 và hai tổ máy RITM-200N. Đây là một dự án đang trong quá trình triển khai, chưa phải nhà máy SMR đã vận hành thương mại.
Tại Indonesia, tháng 10/2026, Rosatom và đối tác PT Pembangkit Listrik Nuklir ký thỏa thuận về hai tổ máy điện hạt nhân nổi sử dụng các lò phản ứng thuộc dòng RITM, với tổng công suất công bố 200 MW. Thỏa thuận này cho thấy hướng mở rộng ứng dụng công nghệ điện hạt nhân nổi ra thị trường quốc tế, dù dự án vẫn ở giai đoạn triển khai thỏa thuận thương mại.
"Nga có ưu thế tuyệt đối khi đã vận hành thương mại nhà máy điện hạt nhân nổi SMR trong nhiều năm. Nếu Việt Nam xác định ưu tiên SMR để cấp điện và nước ngọt cho các đảo cô lập hoặc các giàn khoan khai thác dầu khí ngoài khơi, thì công nghệ nhà máy nổi của Nga sẽ là một lựa chọn vô cùng tiềm năng", PGS. TS. Vương Hữu Tấn phân tích về khả năng hợp tác Nga - Việt.
Hợp tác năng lượng hạt nhân giữa Việt Nam và Nga có nền tảng từ nhiều năm qua, trong đó có hợp tác nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt, các chương trình đào tạo nhân lực và những thỏa thuận liên quan đến phát triển điện hạt nhân.
Những nền tảng này có thể tạo thuận lợi cho việc trao đổi chuyên môn, đào tạo nhân lực và nghiên cứu khả năng ứng dụng công nghệ SMR.
"Nga vẫn luôn là cường quốc số 1 về điện hạt nhân, từ các nhà máy công suất lớn cho đến loại module nhỏ SMR. Với truyền thống hợp tác lâu đời, Nga sẽ là đối tác tích cực hỗ trợ Việt Nam xây dựng năng lực, chuyển giao công nghệ để Việt Nam từng bước phát triển công nghệ SMR của riêng mình theo đúng Chương trình phát triển các công nghệ chiến lược quốc gia", nguyên Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân bày tỏ.
Trong cuộc đua phát triển SMR, vốn có thể huy động, công nghệ có thể tiếp nhận, nhưng thước đo thành công của Việt Nam không chỉ là lựa chọn công nghệ từ đâu, mà còn là khả năng làm chủ công nghệ đến đâu, cùng năng lực quản trị và trách nhiệm bảo đảm an toàn hạt nhân lâu dài. Đây cũng sẽ là thước đo chiều sâu của hợp tác hạt nhân Nga - Việt trong tương lai.
