ASEAN thiết lập “luật chơi số”: Bước nhảy lịch sử của nền kinh tế Đông Nam Á
© AP Photo / Aijaz Rahi
Đăng ký
Việc tiến tới ký kết Hiệp định Khung về Kinh tế Số ASEAN (DEFA) đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tiến trình hội nhập khu vực: từ thúc đẩy thương mại và kết nối truyền thống sang xây dựng một không gian kinh tế số với các quy tắc và tiêu chuẩn chung.
Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 và các hội nghị liên quan diễn ra từ ngày 14-17/11/2026 tại Manila, Philippines, trong bối cảnh Đông Nam Á đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi quan trọng.
Một trong những nội dung đáng chú ý là kế hoạch ký kết Hiệp định Khung về Kinh tế Số ASEAN (DEFA), văn kiện được kỳ vọng tạo nền tảng pháp lý và thể chế cho quá trình hội nhập kinh tế số toàn khu vực.
Được khởi xướng dưới nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN của Indonesia năm 2023, DEFA là hiệp định kinh tế số khu vực đầu tiên trên thế giới. Đồng thời, cũng là hiệp định toàn diện đầu tiên ở quy mô toàn khu vực của ASEAN dành riêng cho lĩnh vực kinh tế số.
Hiệp định hướng tới thúc đẩy hội nhập kỹ thuật số, thương mại điện tử xuyên biên giới, giao dịch không giấy tờ, thanh toán điện tử và định hướng quản trị AI. Qua đó, góp phần đưa quy mô nền kinh tế số ASEAN lên 2.000 tỷ USD vào năm 2030, đưa Đông Nam Á trở thành một trong những thị trường kỹ thuật số phát triển nhanh nhất thế giới.
Hiệp định này đang phản ánh nỗ lực của ASEAN trong việc chuyển từ một khu vực có mức độ phát triển số không đồng đều sang một không gian kinh tế có khả năng kết nối, vận hành và cạnh tranh trên những nền tảng chung.
Định hình "không gian số" chung
Trong nhiều thập niên, tiến trình hội nhập ASEAN chủ yếu được thúc đẩy thông qua tự do hóa thương mại hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và kết nối chuỗi cung ứng. Nhưng sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử, thanh toán số, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới đang làm thay đổi bản chất của hoạt động kinh tế.
Trong môi trường mới, hàng hóa không còn là yếu tố duy nhất quyết định năng lực cạnh tranh. Dữ liệu, công nghệ, hạ tầng số và khả năng kết nối các hệ sinh thái kinh doanh ngày càng trở thành những nguồn lực quan trọng.
DEFA hướng tới tạo thuận lợi cho thương mại điện tử xuyên biên giới, giao dịch không giấy tờ, thanh toán điện tử, kết nối số và hợp tác trong những lĩnh vực công nghệ mới, trong đó có quản trị trí tuệ nhân tạo.
“Hiệp định Khung về Kinh tế số ASEAN là một trong những nội dung trọng tâm về kinh tế lần này, nhằm thúc đẩy sự phát triển đồng đều giữa các quốc gia thành viên. Thứ nhất, thúc đẩy phát triển công nghệ, tăng trưởng kinh tế và thu hẹp khoảng cách về trình độ phát triển giữa các nước ASEAN. Thứ hai, tạo ra nhận thức, chính sách và tiêu chuẩn thống nhất trong ASEAN. Thứ ba, thúc đẩy hình thành và phát triển thị trường ASEAN, đặc biệt là thị trường trên không gian mạng”, PGS. TS Nguyễn Thường Lạng (Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) chỉ ra ba mục tiêu của DEFA, khi chia sẻ với Sputnik.
Theo chuyên gia, khoảng cách phát triển giữa các nước ASEAN vẫn còn đáng kể. Sự khác biệt thể hiện rõ giữa nhóm ASEAN-6 (Singapore, Brunei, Indonesia, Malaysia, Philippines và Thái Lan) với nhóm CLMV (Campuchia, Lào, Myanmar và Việt Nam). Timor-Leste, thành viên mới nhất của ASEAN, cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình phát triển và hội nhập.
Sự chênh lệch này không chỉ thể hiện qua thu nhập bình quân mà còn nằm ở năng lực công nghệ, chất lượng hạ tầng viễn thông, nguồn nhân lực và khả năng ứng dụng các giải pháp số vào hoạt động kinh tế.
Trong khi Singapore, Malaysia, Thái Lan và Việt Nam đã triển khai mạng 5G thương mại, một số thành viên ASEAN vẫn chưa có dịch vụ 5G thương mại rộng rãi. Tại một số thị trường, các thế hệ mạng cũ như 2G và 3G vẫn được duy trì.
11 Tháng Mười Một, 17:34
Điều đó cho thấy, việc xây dựng một thị trường số thống nhất không đơn thuần là vấn đề kết nối Internet. ASEAN cần giải quyết đồng thời những khác biệt về hạ tầng, thể chế, năng lực quản lý và khả năng tiếp cận công nghệ.
Bởi vậy, chuyên gia Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, một khuôn khổ chung như DEFA sẽ giúp các nước phối hợp chính sách, hài hòa tiêu chuẩn và hạn chế nguy cơ các nền kinh tế có trình độ phát triển thấp hơn bị lép vế trong quá trình hội nhập.
Cơ hội cho doanh nghiệp vừa và nhỏ
Một đặc điểm đáng chú ý của ASEAN là cấu trúc địa lý phân tán. Indonesia và Philippines là những quốc gia quần đảo với hàng nghìn hòn đảo, trong khi các thành viên khác có sự khác biệt lớn về địa hình. Việc kết nối, giao thương giữa các quốc gia bằng đường bộ hay đường thủy không phải lúc nào cũng thuận lợi.
“Vì vậy, kinh tế số và thương mại số là phương thức rất quan trọng, tạo điều kiện để các quốc gia ASEAN kết nối và trao đổi lợi ích với nhau, vượt qua những hạn chế về địa lý”, PGS. TS Nguyễn Thường Lạng cho hay.
Chuyên gia nhận định DEFA sẽ đặc biệt có ý nghĩa đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Trước đây, việc mở rộng thị trường thường đòi hỏi nguồn vốn đáng kể để xây dựng mạng lưới phân phối, tìm kiếm đối tác và tổ chức hoạt động xuất khẩu. Trong môi trường số, một phần những rào cản này có thể được giảm bớt nhờ thương mại điện tử, thanh toán trực tuyến và các công cụ quản trị từ xa.
Bên cạnh đó, DEFA còn mở ra cơ hội để ASEAN hình thành một mô hình tăng trưởng mới. Nếu trước đây nhiều nền kinh tế trong khu vực có nền tảng phát triển gắn với nông nghiệp, khai thác tài nguyên và sản xuất công nghiệp truyền thống, thì hiện nay công nghệ, kinh tế số đang trở thành những động lực tăng trưởng ngày càng quan trọng.
“Với DEFA, ASEAN đang cho thấy sự dịch chuyển mô hình tăng trưởng: từ chỗ dựa nhiều vào các ngành kinh tế truyền thống sang phát triển dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số hiện nay cần chuyển sang phát triển dựa trên công nghệ và kinh tế số, đặc biệt là AI và những lĩnh vực có giá trị gia tăng cao, thay vì chỉ tập trung bán nhiều hàng hóa với giá trị thấp. Đây cũng là cơ hội để các doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển. Trong môi trường số, doanh nghiệp có thể mở rộng quy mô rất nhanh. Thậm chí, một doanh nghiệp chỉ có bốn nhân sự vẫn có thể phát triển nhờ ứng dụng AI và trợ lý ảo”.
Điều này càng cho thấy tiềm năng của kinh tế số không chỉ nằm ở việc tạo ra những tập đoàn công nghệ lớn, mà còn ở khả năng hình thành một thế hệ doanh nghiệp nhỏ, linh hoạt và có khả năng tham gia thị trường khu vực.
Bài toán chủ quyền công nghệ và cạnh tranh với các tập đoàn toàn cầu
Tuy nhiên, theo PGS. TS Nguyễn Thường Lạng, một trong những thách thức đáng chú ý là sự tham gia ngày càng sâu của các tập đoàn nước ngoài vào thị trường số ASEAN. Điển hình như các doanh nghiệp đến từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Đài Loan, trong đó có những doanh nghiệp có thế mạnh về công nghệ và sản xuất chip.
“Vì vậy, theo tôi, ASEAN cần có một khuôn khổ chung để hài hòa chính sách và thống nhất tiêu chuẩn. Điều này sẽ giúp các quốc gia phối hợp chặt chẽ hơn, hạn chế nguy cơ bị chi phối bởi các tập đoàn bên ngoài. Quan trọng hơn, cần tạo dựng sức mạnh nội khối, hình thành một không gian mạng và hệ sinh thái số ASEAN. Trên nền tảng công nghệ cao đó, các nước thành viên sẽ có thêm cơ hội hợp tác và phát triển kinh tế số”, chuyên gia đánh giá.
10 Tháng Mười Một, 23:00
Như vậy, DEFA đứng trước một nhiệm vụ kép, đó là vừa mở cửa thị trường để khai thác lợi ích từ hội nhập, vừa tạo dựng những điều kiện cần thiết để doanh nghiệp ASEAN không trở thành những chủ thể phụ thuộc trong chính thị trường của mình.
Dư địa hợp tác Nga - ASEAN
Việc ASEAN tiến tới xây dựng một khuôn khổ kinh tế số chung cũng mở ra vấn đề về khả năng kết nối với các đối tác bên ngoài khu vực.
Đối với Nga, đây là một hướng hợp tác đáng chú ý trong bối cảnh quan hệ Nga - ASEAN đang tìm kiếm những động lực mới bên cạnh các lĩnh vực truyền thống như năng lượng, thương mại và giáo dục.
Trong Kế hoạch hành động Nga - ASEAN giai đoạn 2026-2030, khoa học công nghệ, kinh tế số và an ninh thông tin được xác định là những lĩnh vực hợp tác ưu tiên.
“Nga có thế mạnh về nghiên cứu cơ bản, công nghệ và năng lực phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo. Theo tôi, Nga còn nhiều tiềm năng hợp tác với ASEAN trong việc phát triển những mô hình AI, mà có thể ứng dụng trong cả lĩnh vực quốc phòng và dân sự. Bên cạnh đó, Nga có thế mạnh trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân, kinh tế vũ trụ và kinh tế tầm thấp. Nga cũng có thể nghiên cứu, phát triển các ứng dụng AI trong những lĩnh vực như khai thác tài nguyên, sản xuất hàng tiêu dùng, điện tử và tài chính. Theo tôi, Nga và ASEAN cần ký một hiệp định hợp tác Thương mại và đầu tư hoặc Nghị định thư hợp tác kinh tế số Nga - ASEAN để định hình rõ lĩnh vực, quy mô và cơ chế hợp tác”, Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân nới với Sputnik.
Theo ông, tăng cường đầu tư vào ASEAN không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho cả ASEAN và Nga mà còn góp phần mở rộng sự hiện diện và quan hệ đối ngoại của Moskva tại Đông Nam Á.
11 Tháng Mười Một, 19:53
Việc ký kết Hiệp định Khung về Kinh tế Số chính là "luật chơi" chung đầu tiên để 11 nền kinh tế cùng vượt qua giới hạn địa lý, biến sự phân tán thành một sức mạnh nội khối.
Hiệp định này đồng thời mở ra cánh cửa kết nối sâu rộng hơn với các đối tác quốc tế như Nga, qua đó định vị lại vị thế tự cường của ASEAN trên bản đồ kinh tế số toàn cầu.
